ഛഠ് പൂജ ഇക്കൊല്ലം നവംബർ പതിമൂന്നുമുതൽ പതിനാറുവരെയായിരിക്കും. സൂര്യദേവനേയും പ്രകൃതിയുടെ ആറാം ഭാവമായ (ഷഷ്ഠി) ഛഠീ മയ്യാ ദേവിയേയും ഭക്തർ വെള്ളത്തിലിറങ്ങിനിന്ന് പ്രാർത്ഥിക്കുന്ന ഉത്തരേന്ത്യൻ ഹിന്ദു വ്രതമാണിത്. ഡൽഹിയിൽ എനിക്കു പരിചയമുള്ള ഒരു ബീഹാറി സ്ത്രീയുണ്ട്, ഞങ്ങളുടെ അയൽപക്കത്ത്. എല്ലാ വർഷവും ഈ പൂജാവേളയിൽ അവർ യമുനാതീരത്തുള്ള ബന്ധുഭവനത്തിലേക്കു പോകും. ഇക്കാലത്ത് വിഷപ്പത (toxic foam) മൂടിക്കിടക്കുന്ന യമുനയിൽ ഇറങ്ങിനിൽക്കരുതെന്നും മുങ്ങരുതെന്നും ഞാൻ ആ വൃദ്ധയോട് ഇന്നലെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവർ ആകാശത്തെ സൂര്യനെ നോക്കി തൊഴുതുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു, प्रभु सब कुछ संभाल लेंगे। (ഭഗവാൻ എല്ലാം നോക്കി നടത്തിക്കോളും). ഡൽഹിയിലെ യമുനയിൽ വ്യവസായമാലിന്യവും മനുഷ്യവിസർജ്യവും രാസമാലിന്യവും അടിഞ്ഞടിഞ്ഞ് അതിനുമേൽ രൂപം കൊള്ളുന്ന വെളുത്ത പതയുടെ മേൽപ്പരപ്പ് കണ്ടാൽ നദിയുടെ മേൽ മഞ്ഞുപുതഞ്ഞതു പോലെ തോന്നിക്കും. ദൃശ്യഭംഗിയുള്ള മാരകവിഷമാണത്. എന്നാൽ, ഈ വിഷപ്പതയെ കണക്കിലെടുക്കാൻ വിസമ്മതിക്കുന്ന അപാരമായ ശക്തിവിശേഷമാണ് മനുഷ്യരിൽ രൂഢമൂലമായ കറകളഞ്ഞ ഭക്തി. യുക്തികൾക്കതീതമായ മാസ്മരികസമാധാനത്തിന്റെ പിടിവള്ളിയാണത്.

To advertise here,

ഛഠ് പൂജയ്ക്കു തൊട്ടുമുന്നെയാണ് ദീപാവലി വരുന്നത്. നവംബറിൽ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വിഷലിപ്തമായ അന്തരീക്ഷമുള്ള തലസ്ഥാനനഗരിയായി ഡൽഹി മാറുമ്പോഴാണ് ദീപാവലി കടന്നുവരുന്നത്. നവംബറിലെ ആദ്യ രണ്ടാഴ്ചകളിൽ അനുഷ്ഠാനപ്രധാനങ്ങളായ നിരവധി ഹിന്ദുദിവസങ്ങൾ ഉത്തരേന്ത്യയിൽ ഉണ്ട്. വിവിധ ഇന്ത്യൻ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽനിന്നു വന്ന് ഇവിടെ താമസമാക്കിയവർ ഈ ആചാരങ്ങൾ ഭക്തിപൂർവ്വം പിന്തുടരുന്നത് മൂന്നുപതിറ്റാണ്ടിലേറെയായി ഡൽഹിയിൽ താമസിക്കുന്നതിനാൽ ഞാൻ കണ്ടുപോരുന്നു. ഒക്ടോബർ -നവംബർ -ഡിസംബർ മാസങ്ങളിൽ വിഷാംശം അണുവോടണു നിറഞ്ഞ അന്തരീക്ഷം പൊതിയുന്നതിനാൽ ജീവയോഗ്യമല്ലാതായി മാറുന്ന ഡൽഹിയിൽ ഇത്തവണത്തെ ദീപാവലി കണ്ടതിനും കൊണ്ടതിനും ശേഷം ഛഠ് പൂജയ്ക്കായി കാത്തിരിക്കുമ്പോഴാണ് ഈ ലേഖനം ഞാനെഴുതുന്നത്.

ഇതെഴുതുമ്പോൾ എനിക്ക് തൊണ്ടവേദനയുണ്ട്. കണ്ണിൽ നീറ്റലുണ്ട്. ദീപാവലിയ്ക്കു മുൻപും പിൻപുമായി ഈ നഗരത്തിൽ പുറത്തിറങ്ങി നടന്നതിന്റെ അനന്തരഫലമാണിത്. പാലും പച്ചക്കറിയും വാങ്ങാൻ മാത്രമായി കുറച്ചുനേരത്തേക്ക് വിഷമഞ്ഞ് മൂടിയ തെരുവിലൂടെ നടന്നതിനുള്ള ശിക്ഷ ഇതാണെങ്കിൽ ഈ സമയത്ത് പുറത്ത് പണി ചെയ്തു ജീവിക്കുന്ന ലക്ഷക്കണക്കിനുള്ള ജനങ്ങളുടെ കാര്യമോർക്കൂ, സ്‌കൂളുകളിൽ പോകുന്ന കുട്ടികളെ ഓർക്കൂ. ഓർത്താൽ ഒരു കിടിലം മാത്രം ഉള്ളത്തിൽ ബാക്കിയാകുന്നു.

ഡൽഹിയിൽ താമസമാക്കിയ പ്രശസ്ത വാസ്തുശിൽപിയായ ഗൗതം ഭാട്ടിയ കാൽനൂറ്റാണ്ടിനു മുൻപ് നഗരത്തിൽ നടത്തിയ ഒരു ചിത്രപ്രദർശനം ഓർമ്മയിലെത്തുന്നു. ഭാവിയിലെ ഒരു ദുരന്തരംഗത്തെക്കുറിച്ചായിരുന്നു അത്. ആളുകൾ ഉപേക്ഷിച്ചുപോയ ഡൽഹി നഗരം നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കുശേഷം വീണ്ടും കണ്ടെത്തിയാൽ എങ്ങനെയിരിക്കും എന്നുള്ള കിടിലംകൊള്ളിക്കുന്ന ഒരു ചിന്തയാണ് അദ്ദേഹത്തെ അത്തരം കുറേ ചിത്രങ്ങൾ വരയ്ക്കാൻ അന്ന് പ്രേരിപ്പിച്ചത്. ആളൊഴിഞ്ഞ സൗത്ത് എക്സ്റ്റൻഷൻ കമ്പോളനിരത്തുകൾ. ഇടിഞ്ഞുപൊളിഞ്ഞ കൊണാട്ട് പ്ലേസ്‌. വവ്വാലുകൾ താമസമാക്കിയ പാർലമെന്റ് മന്ദിരം. ആ പ്രദർശനം കണ്ട് അന്നു ഞാൻ ഞെട്ടി. ഇന്ന് അത്തരം ഒരു സാദ്ധ്യതയിലേക്ക് ഞാൻ നോക്കുകയാണ്. അറിയാം അങ്ങനെയൊന്നും ഡൽഹി നഗരം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടാൻ പോകുന്നില്ലെന്ന്. എന്നാൽ, എന്നെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്നത് ചെയ്യേണ്ട കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യാൻ തയ്യാറല്ലാത്ത ഭരണകൂട സംവിധാനങ്ങളാണ്.

2016 മുതൽ 2026 വരെയുള്ള ദീപാവലി കാലയളവിലെ വായു ഗുണനിലവാര വിവരങ്ങൾ വിശകലനം ചെയ്തതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ, കഴിഞ്ഞ ഒരു ദശാബ്ദത്തിനിടയിലെ ഏറ്റവും രൂക്ഷമായ വായുമലിനീകരണം അനുഭവപ്പെട്ട ദീപാവലി ദിനങ്ങളിലൊന്നിനാണ് 2026-ൽ ഡൽഹി സാക്ഷ്യം വഹിച്ചത്. നവംബർ 8-ന്, ഈ വർഷത്തെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന പ്രതിദിന ശരാശരി PM2.5 സാന്ദ്രതയിൽ നാലാം സ്ഥാനത്തായിരുന്നു രാജ്യതലസ്ഥാനമായ ഡൽഹി.

സെന്റർ ഫോർ റിസർച്ച് ഓൺ എനർജി ആൻഡ് ക്ലീൻ എയർ (CREA) നടത്തിയ പഠനത്തിൽ, ദീപാവലി ദിനത്തിൽ ഡൽഹിയിലെ ശരാശരി PM2.5 സാന്ദ്രത ഒരു ഘനമീറ്ററിൽ 257 മൈക്രോഗ്രാം (µg/m³) ആയിരുന്നുവെന്ന് കണ്ടെത്തി. ഇതോടെ 2026-ൽ ഇതുവരെ രേഖപ്പെടുത്തിയ ഏറ്റവും മലിനീകരണം നിറഞ്ഞ ദിവസങ്ങളിൽ നാലാം സ്ഥാനത്തേക്ക് നവംബർ 8 എത്തി. 2016-നു ശേഷം രേഖപ്പെടുത്തിയ ഏറ്റവും മലിനമായ ദീപാവലി ദിനങ്ങളിലും നാലാം സ്ഥാനത്താണ് 2026-ലെ ദീപാവലി. സർക്കാർ കാണിക്കുന്ന കണക്കുകളുടെ പതിന്മടങ്ങു മുകളിലാണ് ഇക്കൊല്ലത്തെ യഥാർത്ഥ വിഷനില എന്നും റിപ്പോർട്ടുകളുണ്ട്.

നവംബറിൽ ഡൽഹിയിലെ പ്രാണവായുവിനെ വിഷലിപ്തമാക്കുന്ന നിരവധി ഘടകങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഉത്തമബോധ്യമുള്ള സുപ്രീം കോടതി എന്തുകൊണ്ടാണ് ദീപാവലിക്ക് പടക്കം പൊട്ടിക്കാൻ അനുമതി നൽകിയത്? ഈ ചോദ്യം, ലേഖനത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ പരാമർശിച്ച വിശ്വാസലോകവുമായി ഈ വിഷയത്തെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന യുക്തിയിലേക്കാണ് നമ്മെ കൊണ്ടുപോകുന്നത്.

ദീപാവലി ആഘോഷവേളയിൽ പടക്കങ്ങൾ പൊട്ടിക്കുന്നതിന് മതപരവും സാംസ്‌കാരികവുമായ പ്രാധാന്യമുണ്ടെന്ന് സുപ്രീം കോടതി അംഗീകരിച്ചു. ഈ ഉത്സവത്തിന് സാമൂഹികവും മാനസികവും വൈകാരികവുമായ പ്രാധാന്യമുണ്ടെന്നും കോടതി നിരീക്ഷിച്ചു. ജഡ്ജിമാരായ എം.എം. സുന്ദരേഷും പ്രസന്ന ബി. വരളെയും അടങ്ങിയ സുപ്രീം കോടതി ബെഞ്ചാണ് നവംബർ ആദ്യവാരം ഇങ്ങനെയൊരു ഉത്തരവ് പുറപ്പെടുവിച്ചത്. വലിയ നിബന്ധനകളോടെയാണ് കോടതി പടക്കംപൊട്ടിക്കാൻ അനുവദിച്ചത്. നവംബർ ഏഴ്, എട്ട് എന്നീ തീയതികളിൽ രാവിലെ ആറിനും ഏഴിനുമിടയിലും രാത്രി എട്ടിനും പത്തിനുമിടയിലും മാത്രമേ പടക്കങ്ങൾ പൊട്ടിയ്ക്കാവൂ എന്നും 'ഹരിത പട്ടിക'യിൽ വരുന്ന പടക്കങ്ങളേ പൊട്ടിയ്ക്കാവൂ എന്നും സുപ്രീം കോടതി പറഞ്ഞിരുന്നു.

പരമ്പരാഗത പടക്കങ്ങളേക്കാൾ അന്തരീക്ഷ മലിനീകരണം കുറയ്ക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെയാണ് ഹരിത പടക്കങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഇവ വികസിപ്പിച്ച CSIR-ന്റെ കീഴിലുള്ള നാഷണൽ എൻവയോൺമെന്റൽ എൻജിനീയറിങ് റിസർച്ച് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടിലെ (NEERI) ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെ അവകാശവാദമനുസരിച്ച്, പരമ്പരാഗത പടക്കങ്ങളെ അപേക്ഷിച്ച് ഇവയിൽനിന്നുള്ള സൂക്ഷ്മകണികാ മലിനീകരണം (Particulate Matter) 30 ശതമാനംവരെ കുറവാണ്.

പടക്കങ്ങളുടെ നിർമാണത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഇന്ധനങ്ങളുടെയും ഓക്‌സീകരണ വസ്തുക്കളുടെയും (Oxidisers) അനുപാതം മാറ്റുക, പൊടി രൂപപ്പെടുന്നത് കുറയ്ക്കുന്നതിനുള്ള ഘടകങ്ങൾ ചേർക്കുക, ചില ലോഹങ്ങളുടെ അളവ് കുറയ്ക്കുക തുടങ്ങിയ സാങ്കേതിക മാറ്റങ്ങളിലൂടെയാണ് ഇത് സാധ്യമാക്കിയത്.

ഹരിത പടക്കങ്ങളുടെ പാക്കറ്റുകളിൽ CSIR-NEERI-യുടെ ഔദ്യോഗിക ചിഹ്നവും ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ സർട്ടിഫിക്കറ്റ് പരിശോധിക്കാനുള്ള QR കോഡും ഉണ്ടായിരിക്കും. എന്നാൽ, പേരിൽ 'ഹരിതം' എന്നുണ്ടെങ്കിലും ഇവ പൂർണമായും മലിനീകരണമുക്തമല്ല എന്നതുമോർക്കണം. കത്തുമ്പോൾ സൂക്ഷ്മകണികകൾ, വിഷവാതകങ്ങൾ, മറ്റ് രാസപദാർഥങ്ങൾ എന്നിവ അന്തരീക്ഷത്തിലേക്ക് ഹരിതപടക്കങ്ങളും പുറന്തള്ളുന്നുണ്ട്. ഇവ ശ്വാസകോശത്തിന്റെയും ഹൃദയധമനീവ്യൂഹത്തിന്റെയും ആരോഗ്യത്തെ പ്രതികൂലമായി ബാധിക്കാം. ശബ്ദമലിനീകരണവും ഇവ സൃഷ്ടിക്കുന്നുണ്ട്.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ, ഒരു നഗരം മുഴുവൻ ഹരിത പടക്കങ്ങൾ മാത്രമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നതെങ്കിലും അവിടത്തെ വായുമലിനീകരണം കുറയുമെന്ന് ഉറപ്പിക്കാനാവില്ല. ഉപയോഗിക്കുന്ന പടക്കങ്ങളുടെ എണ്ണം, അന്നത്തെ കാലാവസ്ഥ, അന്തരീക്ഷത്തിൽ നേരത്തേ നിലനിൽക്കുന്ന മലിനീകരണത്തിന്റെ അളവ് തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളും വായുവിന്റെ ഗുണനിലവാരത്തെ നിർണയിക്കുന്നുണ്ട്.

ഇതെല്ലാം അറിയാവുന്ന കോടതി എന്നിട്ടും പടക്കം പൊട്ടിക്കാൻ അനുവദിച്ചത് മതാചാരത്തിന്റെ തണലിലാണ്. കോടതി പറഞ്ഞ എല്ലാ നിബന്ധനകളും കാറ്റിൽപ്പറത്തി കമ്പോളങ്ങളിൽ എല്ലാത്തരത്തിലുമുള്ള പടക്കങ്ങൾ നിറഞ്ഞു. ഞാൻ ഈ ലേഖനം എഴുതുന്നത് നവംബർ പതിനൊന്നാം തീയതിയാണ്. ഇതെഴുതുമ്പോഴും പുറത്ത് പടക്കങ്ങൾ പൊട്ടുകയാണ്. നവംബർ ഏഴ്, എട്ട് എന്ന് കോടതി പരിമിതപ്പെടുത്തിയ തീയതികൾ പോലീസ് മാനിച്ചില്ല, സർക്കാർ മാനിച്ചില്ല, വ്യാപാരികൾ മാനിച്ചില്ല, ജനങ്ങൾ മാനിച്ചില്ല. എന്നാൽ, ഈ മാനനഷ്ടങ്ങൾക്കെല്ലാം സംരക്ഷണവലയം തീർത്ത് മതാചാരസംരക്ഷണം എന്ന കവചം നിലനിൽക്കുന്നു. ദീപാവലിക്കാലത്തെ കമ്പോളതാൽപ്പര്യങ്ങൾക്കു മുന്നിൽ പൊതുജനാരോഗ്യം എത്രമാത്രം അപ്രസക്തമായിത്തീരുന്നു എന്നതിന്റെ മറ്റൊരു തെളിവല്ലേ ഈ വിധിയും അതിന്റെ നടത്തിപ്പും? എല്ലാംകൊണ്ടും ഡൽഹി ഒരു ഭയങ്കര നഗരമായി മാറിയിരിക്കുന്നു.

ഈ ദിവസങ്ങൾക്ക് മറ്റൊരു പ്രാധാന്യം കൂടിയുണ്ട്. ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ജനാധിപത്യ രാജ്യത്തിന്റെ തലസ്ഥാനം വിഷപ്പുക ശ്വസിച്ച് ചുമയ്ക്കുമ്പോൾ തുർക്കിയിലെ മെഡിറ്ററേനിയൻ നഗരമായ അന്തല്യയിൽ ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയുടെ കാലാവസ്ഥാ ഉച്ചകോടി നടക്കുകയാണ്. നവംബർ ഒൻപതു മുതൽ ഇരുപതുവരെ. അവിടെ ചർച്ച ചെയ്യുന്ന പ്രധാന വിഷയങ്ങളിൽ രണ്ടെണ്ണം ഇവയാണ്. ഒന്ന്: എന്തുകൊണ്ടാണ് പാരിസ്ഥിതിക തീരുമാനങ്ങൾ രാഷ്ട്രങ്ങൾക്ക് നടപ്പാക്കാൻ കഴിയാതെ വരുന്നത്? രണ്ട്: കാലാവസ്ഥാ സംരക്ഷണത്തിനായി പണം നീക്കിവയ്ക്കുന്നതിലും ആവശ്യമായ സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിക്കുന്നതിലുമുള്ള പരാജയങ്ങൾ.

ഡൽഹി എന്ന വിഷനഗരത്തിൽനിന്ന് ഇന്ത്യയുടെ പരിസ്ഥിതി-കാലാവസ്ഥാവ്യതിയാന-വനം വകുപ്പുകളുടെ മന്ത്രി ഭൂപീന്ദർ യാദവ് ഉച്ചകോടിയിൽ പങ്കെടുക്കുന്നുണ്ട്, നല്ലതാണ്. ഡൽഹിയിലെയും സമീപപ്രദേശങ്ങളിലെയും ലക്ഷക്കണക്കിന് ഹതഭാഗ്യരെ പ്രതിനിധീകരിച്ച് അദ്ദേഹവും സംഘവും കുറച്ചു ദിവസത്തേക്ക് ശുദ്ധവായു ശ്വസിക്കട്ടെ.

അന്തല്യയിൽ കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾ നടക്കുമ്പോൾ ഡൽഹിയിൽ ഛഠ് പൂജയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങുകയാണ്. വിഷപ്പത മൂടിയ യമുനയിൽ ഇറങ്ങിനിന്ന് സൂര്യനെ തൊഴുത് പ്രാർത്ഥിക്കുന്ന മനുഷ്യരെ നമുക്ക് വീണ്ടും കാണാം. അവരോട് പുഴയിൽ ഇറങ്ങരുതെന്ന് പറയാൻ എളുപ്പമാണ്. അവരുടെ വിശ്വാസത്തെ പരിഹസിക്കാനും എളുപ്പമാണ്. എന്നാൽ, ആ പുഴയെ വിഷമയമാക്കിയവരോട് ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ നമുക്ക് എത്രമാത്രം ധൈര്യമുണ്ട്? പുഴയെ ശുദ്ധീകരിക്കാമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്ത ഭരണകൂടങ്ങളോട്, ശുദ്ധവായു ഉറപ്പാക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്വമുള്ള സംവിധാനങ്ങളോട്, ആ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കേണ്ടതല്ലേ?

യമുനയിൽ ഇറങ്ങിനിന്ന് സൂര്യനെ തൊഴുന്ന ആ സ്ത്രീയെപ്പോലെ ദശലക്ഷക്കണക്കിന് മനുഷ്യർ ഈ നഗരത്തിൽ ജീവിക്കുന്നു. അവരുടെ വിശ്വാസം അവരെ മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുപോകുന്നുണ്ടാകാം. പക്ഷേ, ഒരു ജനതയുടെ ശ്വാസത്തിനും ആരോഗ്യത്തിനും വേണ്ടി പ്രാർത്ഥന മാത്രം മതിയാകില്ല. അതിന് ഉത്തരവാദിത്വമുള്ള ഭരണകൂടവും ശാസ്ത്രീയമായ ഇടപെടലുകളും രാഷ്ട്രീയമായ ഇച്ഛാശക്തിയും വേണം.

ആ വൃദ്ധ പറഞ്ഞതുപോലെ, प्रभु सब कुछ संभाल लेंगे। - ഭഗവാൻ എല്ലാം നോക്കി നടത്തിക്കൊള്ളും. പക്ഷേ, ഡൽഹിയുടെ കാര്യത്തിൽ ഭഗവാൻ ചെയ്യേണ്ടിവരുന്നത് മനുഷ്യർ ചെയ്യേണ്ടിയിരുന്ന കാര്യങ്ങളാണ്.

ഇവിടെ മറ്റൊരു ചിന്ത കൂടി പങ്കുവെയ്ക്കട്ടെ. അമേരിക്കയിൽ നവംബർ മൂന്നിന് നടന്ന ഇടക്കാല തിരഞ്ഞെടുപ്പുഫലങ്ങൾ പുറത്തുവരുമ്പോൾ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും പഴക്കമുള്ള ജനാധിപത്യ രാജ്യത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ വൈവിധ്യത്തിന്റെ ചില പുതിയ ചിത്രങ്ങൾ നാം കാണുന്നു. ഒരു തദ്ദേശീയ അമേരിക്കൻ വനിത ആദ്യമായി ഒരു സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ഗവർണറാകുന്നു. ഒരു മുസ്ലിം അമേരിക്കൻ സെനറ്റിലെത്തുന്നു. കേരളത്തിൽ ജനിച്ച, ഹിന്ദുവും ഡെമോക്രാറ്റിക് സോഷ്യലിസ്റ്റുമായ നിത്യ രാമൻ ലോസ് ആഞ്ചലസ് നഗരത്തിന്റെ മേയറായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുന്നു. മതവും വംശീയ സ്വത്വവും രാഷ്ട്രീയ പ്രതിനിധാനത്തിന് തടസ്സമാകേണ്ടതില്ലെന്ന് ഈ വിജയങ്ങൾ വീണ്ടും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

ഇന്ത്യയിലേക്ക് മടങ്ങിവരുമ്പോൾ ഈ ചിത്രത്തിന് മറ്റൊരു അർത്ഥം കൈവരുന്നു. ഒരു ജനാധിപത്യത്തിൽ മതവിശ്വാസം വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യലോകത്തിന്റെ ഭാഗമായിരിക്കാം. എന്നാൽ, മതപരമായ സ്വത്വം ഒരാൾക്ക് പൊതുജീവിതത്തിൽ ഇടം ലഭിക്കുന്നതിനുള്ള തടസ്സമായി മാറുമ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ബഹുസ്വരതയെക്കുറിച്ച് നാം വീണ്ടും ആലോചിക്കേണ്ടിവരുന്നു.

അമേരിക്കൻ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഈ രാഷ്ട്രീയ വൈവിധ്യത്തിന്റെ വിസ്മയങ്ങൾ ഇന്ത്യയിൽനിന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കാൻ കഴിയാത്ത ഒരു കാലത്താണ് നാം ജീവിക്കുന്നത്. അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ഡൽഹിയെ പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്ന വിഷമഞ്ഞിന് മറ്റൊരു അർത്ഥം കൂടിയുണ്ട്. അത് കേവലം അന്തരീക്ഷത്തിലെ വിഷമല്ല. നമ്മുടെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ശ്വാസകോശങ്ങളിലും പടരുന്ന വിഷമാണ്.