'എവിടെയാണ് എത്തിയതെന്ന് ഒരു പിടിയും കിട്ടുന്നില്ല; പാകിസ്താന് അതിർത്തിയോട് ചേർന്ന ഏതോ ഗ്രാമമാണ്'

ജെയ്സാല്മീര് കോട്ടയില് നിന്ന് കേട്ട ആ മാന്ത്രികനാദത്തിന്റെ വശ്യതയില് അവിടെ എത്ര നേരം നിന്നുവെന്ന് അറിയില്ല. അല്പം നേരം മാന്ത്രിക കോട്ടയിലെന്നപോലയുള്ള ഒരു ലോകത്തിലായിരുന്നു. ഒടുവില് എപ്പോഴോ യാഥാര്ത്ഥ്യത്തിലേക്ക് തിരികെ വീണു. ആ അനുഭത്തിന്റെ തരിപ്പില് നിന്നും മോചിതനാകുവാന് കോട്ടയ്ക്കുള്ളിലെ അതിഗംഭീരമായ വാസ്തുവിദ്യകളാല് തീര്ത്ത ഓരോ മഹലിലുമായി കയറി ഇറങ്ങി; കോട്ടയുടെ മുകളിലേക്ക് എത്തിയതറിഞ്ഞില്ല. കോട്ടയുടെ ഏറ്റവും മുകളിലത്തെ ഒരു മഹലിന്റെ മട്ടുപ്പാവില് എത്തിയപ്പോള് ജെയ്സാല്മീറിന്റെ അതിവിശാലമായ ദൃശ്യങ്ങള് കിട്ടിത്തുടങ്ങി. ഈ കോട്ടയ്ക്ക് സമീപം, പുറത്തായിട്ട് പുരാതനമായ ചില കെട്ടിടങ്ങളും അതില് നിന്ന് പ്രചോദനമുള്ക്കൊണ്ട് പഴയശൈലിയിലുള്ള പുതിയ കെട്ടിടങ്ങളും ഒക്കെ കാണാവുന്നതാണ്.
പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തില് പണികഴിപ്പിച്ച ഈ കോട്ടയെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള വാണിജ്യമേഖല പതിനഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിലേക്ക് എത്തിയപ്പോള് തന്നെ നല്ല രീതിയില് പുരോഗതി കൈവരിച്ചിരുന്നു. അതോടൊപ്പം കോട്ടയ്ക്ക് സമീപത്തായി ചെറിയ ജനപഥങ്ങളും ഉണ്ടായി തുടങ്ങി. ആദ്യകാലത്ത് പുറന്തള്ളപ്പെട്ടവരും മറ്റുമായിരുന്നു ഇവിടുത്തെ ആള്ക്കാര്. പിന്നീട് അതിന് മാറ്റം സംഭവിച്ചു. പ്രദേശം ചെറുതായി വിസ്തൃതി പ്രാപിച്ചു. കോട്ടയ്ക്ക് മുകളില് നിന്നാല് ഇന്നത്തെ നഗരത്തിന്റെ ഏകദേശ രൂപം മനസ്സിലാക്കാന് സാധിക്കും. കോട്ടയോട് ചേര്ന്ന് കെട്ടിടങ്ങളുടെ കൂട്ടവും അല്പം അകലെയായി മുള്പടര്പ്പുകളും കുറ്റിച്ചെടികളും വളര്ന്ന വരണ്ട പ്രദേശങ്ങളും അങ്ങ് ദൂരത്തില് മണല്നിരകളും കാണാന് സാധിക്കും.
Content Highlights: jaisalmer rajasthan thar desert travel