:പച്ചപ്പാടങ്ങളുടെ ഓരംചേർന്ന വഴിയിലൂടെ ആനക്കര വടക്കത്തെത്തുമ്പോൾ നാലുകെട്ടിന്‌ ചുറ്റുമുള്ള തടിപ്പടിയിൽ എന്നും സുശീലേടത്തിയുണ്ടാകും. സമയകൃത്യത അവർ ഗാന്ധിജിയിൽനിന്ന്‌ പഠിച്ചതാണ്. 120 കൊല്ലം പിന്നിട്ട ആ നാലുകെട്ടിന്റെ പ്രൗഢമായ കുലീനതയാണ് ജി. സുശീല എന്ന സുശീലേടത്തി. ഉലയാത്ത ഖദറിന്റെ വെണ്മയെ തോല്പിക്കുന്ന ആ ചിരിയും സൗമ്യമായ മുഖവും മാഞ്ഞുപോകുമ്പോൾ വ്യസനത്തോടെ തിരിച്ചറിയുന്നു; നാട്ടുനന്മകളുടെ ആ വെളിച്ചവും കെട്ടുപോയല്ലോ.

കുമ്പിടിക്കാർക്ക് അവർ അമ്മ, നാടിന്‌ മുഴുവൻ സുശീലേടത്തി. വിപ്ലവത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെയും കലയുടെയും നാലുകെട്ടിലെ തറവാട്ടമ്മയായിരുന്നു സുശീലേടത്തി.

ഇരുപത്തിയൊന്നിലെ കലാപകാലത്ത് ആനക്കരവീട് കൊള്ളയടിക്കാനെത്തിയ അക്രമികൾക്ക്‌ പുഴക്കരയിൽനിന്ന മാപ്പിളമാർ മുന്നറിയിപ്പുനൽകി: “വടക്കത്തേക്കാണ് വരവെങ്കിൽ പുഴ മുറിച്ചുകടക്കണ്ട. ഇനി മുറിച്ചുകടന്നാലും ഞങ്ങൾ കാവലുണ്ടാവും” ആ സംഘം മറുകരയിൽനിന്നുതന്നെ മടങ്ങി. അന്നേ ജാതിയുടെയും മതത്തിന്റെയും മതിൽക്കെട്ടുകൾ ആ തറവാടിനുചുറ്റും തകർന്നുവീണിരുന്നു. മതം കറുപ്പുതന്നെയെന്ന് കരുതിയ ആ പൈതൃക ചരിത്രത്തിന്റെ സൂക്ഷിപ്പുകാരിയായിരുന്നു സുശീലേടത്തി. നാടിന്റെ വിമോചന പോരാട്ടത്തിന്റെ പൊള്ളുന്ന ഏടുകൾകൂടി അവർ സൂക്ഷിച്ചുവെച്ചു.

ആ തറവാടിന്റെ വാതിൽതുറന്ന് പുറത്തിറങ്ങിയവരുടെ ജീവിതങ്ങൾ അവർ ചൊരിഞ്ഞ വാക്കുകളിലൂടെ വളർന്ന്‌ തിടംവെച്ചു. ആദ്യമിറങ്ങിയത് അമ്മു സ്വാമിനാഥൻ -ക്യാപ്റ്റൻ ലക്ഷ്മിയുടെയും മൃണാളിനി സാരാഭായിയുടെയും അമ്മ. സിവിൽ നിയമലംഘനത്തിന്റെ ചുട്ടുപഴുത്ത വേനലിൽ അതേ തറവാട്ടിലെ എ.വി. കുട്ടിമാളു അമ്മ, കൈക്കുഞ്ഞായ മീനാക്ഷിയോടൊപ്പം ജയിലിൽപ്പോയി. മദിരാശി ലേഡി വെല്ലിങ്ടൺ കോളേജിൽ ബി.ടി. പഠിക്കാൻപോയ ജി. സുശീല ഇരുപതുദിവസം തുടർച്ചയായി വിദ്യാർഥികളുടെ സമരംനയിച്ചു.

അറസ്റ്റിലായ അവരെ വെല്ലൂർ ജയിലിൽ കൊണ്ടുവന്നപ്പോൾ അത്ഭുതം, അതേ ജയിലിൽ അമ്മു സ്വാമിനാഥനും കുട്ടിമാളു അമ്മയുമുണ്ട്. ആ ജയിലിൽവെച്ചാണ് ഹൃദയത്തിൽ തേജോമയമായ ഒരു വിഗ്രഹംപോലെ സൂക്ഷിച്ചുവെച്ച കമലാദേവി ചതോപാധ്യായയെ കണ്ടത്‌. സുശീലേടത്തിയുടെ ആത്മീയഗുരുവായിരുന്നു കമലാദേവി. ജയിലിൽ കമലയുടെ ക്ലാസുകൾ കേട്ടപ്പോഴാണ് സാമൂഹികസേവനത്തിന്റെ പ്രധാന്യവും സ്ത്രീശാക്തീകരണത്തിന്റെ അനിവാര്യതയും മനസ്സിൽ പതിഞ്ഞത്. കൂടിയാട്ടത്തെ അടുത്തറിഞ്ഞ കമലാദേവി, ഗുരു മാണിമാധവചാക്യാരുടെ വീട്ടിൽ താമസിച്ച്‌ കൂടിയാട്ടം പഠിച്ച കഥകൂടി സുശീലയോട്‌ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആരാധന വളർന്ന്‌ ആദരവായി.

ജയിലിൽനിന്ന്‌ പുറത്തുവന്നപ്പോൾ കമലാദേവിയുടെ വാക്കുകൾ ഹൃദയത്തിൽ മുഴങ്ങി. ഗ്രാമത്തിൽ മടങ്ങിയെത്തിയപ്പോൾ വായനശാലയുടെ മുമ്പിൽ ആനക്കരഗ്രാമം മുഴുവൻ അവരെ കാത്തുനിന്നു. ഇന്ത്യയ്ക്ക്‌ സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിച്ചപ്പോൾ ഭർത്താവ്‌ ടി.വി.കെ. യോടൊപ്പം (ടി.വി. കുഞ്ഞിക്കൃഷ്ണൻ) വടകര കടപ്പുറത്ത്‌ കൂടിനിന്ന ആയിരങ്ങളുടെമുമ്പിൽ മഹാത്മജിക്ക്‌ പ്രിയപ്പെട്ട ഭഗവദ്‌ഗീതയിലെ രണ്ടാമധ്യായം രാത്രിമുഴുവൻ ഭാവതീവ്രതയോടെ ചൊല്ലി. ഗാന്ധിജിയുടെ ഓർമകൾ എപ്പോഴും അവരെ ഉത്സാഹഭരിതയാക്കുമായിരുന്നു. മദിരാശിയിൽ ദക്ഷിണഭാരത ഹിന്ദി പ്രചാരസഭയുടെ സമ്മേളനത്തിൽ അഞ്ചുദിവസവും അവർ ഗാന്ധിജിയോടൊപ്പമുണ്ടായിരുന്നു. അതിഥികളെ സ്വീകരിക്കാൻ നിയുക്തയായ വൊളന്റിയറായിരുന്നു സുശീലേടത്തി. സ്വാതന്ത്ര്യംപോലെ പ്രധാനമാണ്‌ സ്ത്രീകളുടെ ഉന്നമനവുമെന്ന്‌ ഗാന്ധിജിയാണ്‌ സുശീലേടത്തിയോട്‌ പറഞ്ഞത്‌.

ദേശീയ മഹിളാസമാജത്തിന്റെ മലബാർമേഖലാ സെക്രട്ടറിയായിരിക്കുമ്പോൾ കേളപ്പജി പറഞ്ഞു: ‘‘സുശീല, ഒറ്റയ്ക്ക്‌ കുടുംബിനികൾക്കിടയിലേക്കിറങ്ങുക, തൊഴിലും വിദ്യാഭ്യാസവുമാണ്‌ അവർക്കുവേണ്ടത്‌’’.

പയ്യന്നൂരും തലശ്ശേരിയിലും കണ്ണൂരും കോഴിക്കോടും സുശീലേടത്തി യാത്ര നടത്തി. ഖാദികേന്ദ്രങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു. തൊഴിൽപരിശീലനകേന്ദ്രങ്ങൾ തുറന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുശേഷം അതിന്റെ ഒരുപങ്കും അവർ പറ്റിയില്ല. താമ്രപത്രങ്ങൾ തനിക്കുവേണ്ടെന്ന്‌ അവർ തുറന്നുപറഞ്ഞു. അവരുടെ മുമ്പിലേക്ക്‌ വെച്ചുനീട്ടിയ പദവികൾ നിർമമതയോടെ നിരസിച്ചു. ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ശുഭ്രമായ ഖാദിധരിച്ച്‌ വടക്കത്ത്‌ തറവാടിന്റെ നല്ല ആതിഥേയയായി.

ആനക്കരയിലെ സ്ത്രീകൾക്കായി തൊഴിൽപഠന ക്ലാസുകൾ നടത്തി. ആനക്കരയിൽ ഒരു വിദ്യാലയം സ്ഥാപിക്കാൻ മുന്നിട്ടിറങ്ങി. പാറിപ്പറന്ന ആ മുടിയിഴകളിലേക്ക്‌ കാലവും ശുഭ്രതയും കയറിവന്നു. സുശീലേടത്തിയുടെ ഓർമകളിൽ വടക്കത്ത്‌ തടവാടിന്റെ സൗഭാഗ്യങ്ങൾ എന്നുമുണ്ടായിരുന്നു. കുട്ടിമാളുവമ്മയും വിനോദിനിയമ്മയും അമ്മുസ്വാമിനാഥനും ക്യാപ്‌റ്റൻ ലക്ഷ്മിയും ശ്രീലതയും മൃണാളിനിയും എ.വി.എം. അച്യുതനും മല്ലികയും സുഭാഷിണി അലിയുമൊക്കെ അവരുടെ സൗഭാഗ്യങ്ങളായി. വടക്കത്തേക്ക്‌ കയറിവന്നവരും ഗംഭീരാശയന്മാരായിരുന്നെന്ന്‌ അവർ എപ്പോഴും ഓർമിപ്പിക്കും.

ബാരിസ്റ്റർ സ്വാമിനാഥൻ, കോഴിപ്പുറത്ത്‌ മാധവമേനോൻ, വിക്രം സാരാഭായ്‌.... കാൽനൂറ്റാണ്ടുമുമ്പ്‌ അവർ ആനക്കരയുടെ ചരിത്രം പങ്കുവെച്ചു. 1896-ലെ കുടുംബത്തിന്റെ നിർമാണചരിത്രംമുതൽ, യാഥാർഥ്യങ്ങളും കെട്ടുകഥകളുംവരെ. എ.വി. ഗോവിന്ദമേനോൻ, ശങ്കരമേനോൻ, കരുണാകരമേനോൻ, എ.വി. കുട്ടിക്കൃഷ്ണമേനോൻ എന്നീ പേരുകളൊക്കെ അവർ കൃതജ്ഞതാപൂർവം സ്മരിച്ചു. അപൂർവമായി കുടുംബം ഒത്തുകൂടിയ സന്ദർഭങ്ങൾ ചിത്രങ്ങളായി വാർന്നുവീണു. ചെങ്കല്ലുകെട്ടിയ കുളത്തിൽ മൃണാളിനിയും കൂട്ടരും തുടിച്ചുനീന്തിയ കഥകൾ, സന്ധ്യയിലെ നാമജപങ്ങൾ, രാത്രിമുഴുവൻ നീളുന്ന കുടുംബക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജകൾ...

മൃണാളിനിയമ്മ ആനക്കരയിൽ ട്രൂപ്പിനുവേണ്ടി നടത്തിയ ഇന്റർവ്യൂവും അഹമ്മദാബാദിൽ ടിയർഗ്യാസ്‌ കൊണ്ട്‌ കണ്ണിന്‌ പരിക്കേറ്റപ്പോൾ ബോംബെയിലേക്കുപോയി കൂട്ടിരുന്നതും ദർപ്പണ ട്രൂപ്പിനോടൊപ്പം കോ-ഓർഡിനേറ്ററായി നടത്തിയ യാത്രയും ഊഷ്മളതയോടെയാണ്‌ അവർ വിവരിച്ചത്‌. ഒപ്പം, വറ്റാത്ത ഒരു പുഴയുടെ കഥയും പറഞ്ഞു. പിന്നീട്‌, നിളമുഴുവൻ വറ്റിപ്പോകുന്നതിനും അവർ സാക്ഷിയായി. മതങ്ങൾ കലഹിക്കാത്ത ഒരിന്ത്യയായിരുന്നു സുശീലേടത്തിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ സ്വപ്നം. പിൽക്കാലത്ത്‌ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുവേണ്ടി പോരാടിയ അജ്ഞാത ജന്മങ്ങളിൽ ഒരാളായിരിക്കാൻ അവർ ആഗ്രഹിച്ചു.

പടികയറിവരുന്ന ആർക്കും സ്നേഹഭരിതമായ ഹൃദയത്തോടെ ഒരുപിടിച്ചോറ് കരുതിവെച്ചു; ആ അമ്മ. നാട്ടുനന്മകളുടെ നിളാതീരത്ത്‌ കെടാത്ത വിളക്കുപോലെ ജീവിച്ച സുശീലേടത്തിക്ക്‌ ഒരു സഹായിയുണ്ടായിരുന്നു. ചപ്രേട്ടൻ എന്ന ചന്ദ്രശേഖരൻ നേരത്തേ വിടവാങ്ങിയപ്പോൾ ദുഃഖസാന്ദ്രമായ ഒരേകാന്തത ആ വീടിനെ വലയംചെയ്തിരുന്നു.