പ്രിയപ്പെട്ട അനിയന് എന്ന വാത്സല്യം തുളുമ്പുന്ന സംബോധനയോടെ ആഴ്ച തോറും മുടങ്ങാതെ വന്നെത്തിയിരുന്ന ലീലച്ചേച്ചിയുടെ കത്തുകളില്‍ ചിലത് ഇന്നും നിധി പോലെ സൂക്ഷിക്കുന്നു ഞാന്‍. കുഞ്ഞിക്കൈയില്‍ വെണ്ണയുമായി മുട്ടുകുത്തി നില്‍ക്കുന്ന ഉണ്ണികൃഷ്ണന്റെ പടമുള്ള ലെറ്റര്‍ഹെഡില്‍ ചിതറി വീണു കിടക്കുന്ന ചതുരവടിവിലുള്ള വലിയ അക്ഷരങ്ങള്‍. അവയില്‍ പൊറയത്ത് ലീല എന്ന ഗായികയുടെ, നിര്‍മലമായ മനസ്സുണ്ടായിരുന്നു; കൊച്ചു കൊച്ചു ആഹ്ലാദങ്ങളും ആകാംക്ഷകളും നൊമ്പരങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. സംഗീതം തനിക്കു ഈശ്വരസാക്ഷാല്‍ക്കാരത്തിലേക്കുളള വഴികളില്‍ ഒന്ന് മാത്രമാണെന്ന് ആ കത്തുകളിലൂടെ നിരന്തരം ഓര്‍മ്മപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു അവര്‍.

ഗായകന്‍ കമുകറ പുരുഷോത്തമന്‍ മരിച്ച വിവരം അറിഞ്ഞതിന്റെ ആഘാതത്തില്‍ ലീലച്ചേച്ചി എഴുതിയ കത്ത് അവസാനിക്കുന്നത് ഇങ്ങനെയാണ്: ``ഓരോരുത്തരായി വിട്ടുപോകുകയാണ്. പെട്ടെന്ന് ഞാന്‍ ഒറ്റയ്ക്കായ പോലെ. ജീവിക്കാന്‍ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരെ ഈശ്വരന്‍ വേഗം വിളിച്ചു കൊണ്ട് പോകുന്നു. മരിക്കാന്‍ മോഹിക്കുന്നവരെ ഇവിടെ തന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. കമുകറ പോയി എന്ന് വിശ്വസിക്കാന്‍ പറ്റുന്നില്ല. മനസ്സില്‍ വല്ലാത്ത ശൂന്യത. കഴിഞ്ഞ മാസം 13 നും 14 നും ഞങ്ങള്‍ ഒരുമിച്ചു സ്റ്റേജില്‍ പാടിയതാണ്. ഈ ഷോക്ക് മാറുവാന്‍ എനിക്ക് കുറെ കാലം വേണ്ടിവരും. '' 1995 ജൂണ്‍ രണ്ടിന് എഴുതിയ ആ കത്തില്‍ ജീവിതത്തോടുള്ള അവരുടെ സമീപനത്തില്‍ വന്ന മാറ്റം പ്രകടമായിരുന്നു; ഒറ്റപ്പെടലിന്റെ വേദനയും. അവസാനമായി വന്ന എഴുത്തുകളിലൊന്നില്‍ ലീല ചേച്ചി കുറിച്ച വാചകങ്ങള്‍ എന്നെ ഏറെ നൊമ്പരപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്: ``നമ്മുടെ നാട്ടുകാര്‍ക്കും എന്നെ വേണ്ടാതായോ? ഒരു സംഗീതപരിപാടിക്കും കേരളത്തില്‍ നിന്ന് എന്നെ ആരും വിളിക്കുന്നില്ല, പലര്‍ക്കും ഞാന്‍ ജീവിച്ചിരിപ്പുണ്ട് എന്ന് പോലും അറിയില്ല. ആരോഗ്യത്തിനു കുഴപ്പമൊന്നും ഇല്ല. പാടുവാനുള്ള ശക്തി ഭഗവാന്‍ തന്നിട്ടുണ്ട്. പാടാന്‍ വയ്യെന്ന് തോന്നിയാല്‍ ഞാന്‍ ഉടന്‍ നിര്‍ത്തും. നമ്മുടെ നാട്ടില്‍ , പ്രത്യേകിച്ച് കോഴിക്കോട്ട്, ഒന്നു കൂടി പാടാന്‍ എനിക്ക് വലിയ ആഗ്രഹമുണ്ട്. അവാര്‍ഡും പണവും ഒന്നും മോഹിച്ചിട്ടല്ല. പാടാനുള്ള മോഹം കൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെയൊക്കെ എഴുതുന്നത്. രവി വിചാരിച്ചാല്‍ നടക്കുമോ? ''

വിഷമം തോന്നി. അന്ന് രാത്രി തന്നെ ലീലച്ചേച്ചിയുടെ ചെന്നൈ നമ്പറില്‍ വിളിച്ചു സംസാരിച്ചു. ഒരു ആയുഷ്‌കാലത്തെക്കുള്ള പാട്ടുകള്‍ മുഴുവന്‍ പാടിയിട്ടും എന്തിനാണ് ഈ നിരാശ? സാക്ഷാല്‍ ശ്രീ ഗുരുവായുരപ്പന്‍ നിത്യവും ഉണര്‍ന്നെണീക്കുന്നത് തന്നെ ചേച്ചിയുടെ നാരായണീയം കേട്ടാണ്. അതിലപ്പുറം ഒരു ഭാഗ്യമുണ്ടോ? എല്ലാം കേട്ട് നിമിഷങ്ങളോളം നിശബ്ദയായി നിന്ന ശേഷം ലീലച്ചേച്ചി പറഞ്ഞ വാക്കുകള്‍ ഇപ്പോഴും കാതില്‍ മുഴങ്ങുന്നു: ``എങ്ങനെയാണ് ഞാന്‍ പറഞ്ഞു മനസ്സിലാക്കി തരിക? രവി ഒരു പാട്ടുകാരന്‍ ആയിരുന്നെങ്കില്‍ എളുപ്പം മനസ്സിലായേനെ. മരിക്കുവോളം പാടാന്‍ മോഹിക്കാത്ത ഏതെങ്കിലും പാട്ടുകാരുണ്ടോ? അറിയില്ല. എന്റെ കാര്യം ഞാന്‍ പറയാം. പാടാന്‍ പറ്റിയില്ലെങ്കില്‍  എനിക്ക് ഭ്രാന്ത് പിടിക്കും...''

മറുപടി പറയാന്‍ അശക്തനായിരുന്നു ഞാന്‍. ഫോണിന്റെ അങ്ങേത്തലയ്ക്കല്‍ ഒരു ഗദ്ഗദം കേട്ടുവോ? കുറ്റബോധം തോന്നി എനിക്ക്. അടുത്ത ദിവസങ്ങളില്‍ ലീലച്ചേച്ചിയുടെ ഒരു കച്ചേരി സംഘടിപ്പിക്കാന്‍ കോഴിക്കോട്ടെ പല സംഘടനകളെയും സമീപിച്ചുനോക്കിയെങ്കിലും ഫലമുണ്ടായില്ല. കര്‍ണാടക സംഗീതവേദികളില്‍ പോലും സിനിമയുടെ ഗ്ലാമര്‍ അനിവാര്യമെന്ന ഘട്ടം എത്തിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു. ലീലയ്ക്കാകട്ടെ സിനിമയുടെ തിരക്കും ബഹളവും വര്‍ണ്ണപ്പകിട്ടും വിദൂരമായ ഒരു ഓര്‍മ്മയായി മാറിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു താനും. പിന്നീട് ഏറെക്കാലം ജീവിച്ചിരുന്നില്ല അവര്‍. ഒരിക്കല്‍ കൂടി ജന്മനാട്ടില്‍ പാടുക എന്ന മോഹം ബാക്കിവെച്ചുകൊണ്ടു തന്നെ പി ലീല യാത്രയായി. ശാന്തമായി മരിക്കാന്‍ തന്നെ അനുഗ്രഹിക്കണേ എന്ന് ദിവസവും പ്രാര്‍ഥിക്കാറുണ്ടായിരുന്നു അവര്‍. ഗുരുവായൂരപ്പന്‍ ആ പ്രാര്‍ത്ഥന കേട്ടുവെന്നു നിശ്ചയം. മരണം വന്നു കൂട്ടിക്കൊണ്ടു പോകുമ്പോള്‍ ചെന്നൈ രാമചന്ദ്ര മെഡിക്കല്‍ സെന്ററില്‍ അബോധാവസ്ഥയില്‍ ആയിരുന്നു അവര്‍. ശാന്തവും സമാധാനപൂര്‍ണവുമായ അന്ത്യം. ഉറക്കത്തില്‍ മരിക്കുന്നതോളം ഭാഗ്യം മറ്റെന്തുണ്ട്?

2005 ഒക്ടോബര്‍ 31നായിരുന്നു ലീലയുടെ വേര്‍പാട്. രണ്ടു മാസം കൂടി കഴിഞ്ഞ് ആ വര്‍ഷത്തെ പദ്മ അവാര്‍ഡ് ജേതാക്കളുടെ പട്ടിക പുറത്തു വന്നപ്പോള്‍ അതില്‍ ലീലയുടെ പേരും ഉണ്ടായിരുന്നു. ലീലയ്ക്കു പദ്മഭൂഷണ്‍ ശുപാര്‍ശ ചെയ്തത് ജന്മനാടായ കേരളമല്ല; തമിഴ്‌നാടാണ്. സിനിമയ്ക്ക് വേണ്ടി ജീവിതം സമര്‍പ്പിച്ച കലാകാരികളെ അംഗീകരിക്കാനും ആദരിക്കാനും എന്നും സന്മനസ്സു കാണിച്ചിട്ടുള്ള ജയലളിതയ്ക്ക് നന്ദി. പക്ഷെ വൈകിയെത്തിയ ആ അംഗീകാരം കൊണ്ട് ആര്‍ക്കെന്തു പ്രയോജനം? ജീവിച്ചിരുന്ന കാലത്തായിരുന്നെങ്കില്‍ അത്തരമൊരു ബഹുമതി ലീല ചേച്ചിക്ക് നല്‍കാന്‍ ഇടയുണ്ടായിരുന്ന അഭിമാനവും ആഹ്ലാദവും എനിക്ക് സങ്കല്‍പ്പിക്കാനാകും. ഇത്ര കാലം കഴിഞ്ഞിട്ടും ആരെങ്കിലുമൊക്കെ നമ്മെ ഓര്‍ക്കുന്നു എന്ന അറിവ് ആരിലാണ് സന്തോഷമുളവാക്കാത്തത്? ആ ആഹ്ലാദം അനുഭവിക്കാന്‍ പക്ഷേ ലീലയ്ക്കു ഭാഗ്യമുണ്ടായില്ല.

മലയാളിക്ക് ഒരേ സമയം ഉണര്‍ത്തുപാട്ടും ഉറക്കുപാട്ടുമായിരുന്നു ലീലയുടെ ആലാപനം. സുപ്രഭാതങ്ങളെ ധന്യവും ഭക്തിസാന്ദ്രവുമാക്കിയ ആ ശബ്ദം രാത്രികളില്‍ ഒഴുകിയെത്തിയത് വാത്സല്യം വഴിയുന്ന താരാട്ടായാണ് . മാതൃത്വത്തിന്റെ മഹനീയഭാവം ലീലയുടെ ശബ്ദത്തില്‍ അനുഭവിച്ചറിഞ്ഞ തലമുറ ഇന്ന് മിക്കവാറും അരങ്ങോഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. എങ്കിലും പുതിയ അമ്മമാര്‍ക്കും ആ താരാട്ടുകള്‍ കാണാപ്പാഠം. കണ്ണും പൂട്ടി ഉറങ്ങുക നീയെന്‍ എന്ന പാട്ട് ഒരിക്കലെങ്കിലും മൂളാത്ത അമ്മമാര്‍ ഉണ്ടാകുമോ? സ്‌നേഹസീമയിലെ ആ ഗാനമുള്‍പ്പെടെ നമ്മുടെ സിനിമയില്‍ കേട്ട ഏറ്റവും ഹൃദ്യമായ ചില താരാട്ടു പാട്ടുകള്‍ സമ്മാനിച്ച (ഉണ്ണിക്കൈ വളര്, എന്തെല്ലാം കഥകളുണ്ട് അമ്മക്ക് പറയാന്‍, ഊഞ്ഞാല് പൊന്നൂഞ്ഞാല്..) ഗായികയ്ക്ക് ജീവിതത്തില്‍ ഒരിക്കലും സ്വന്തം മക്കളെ പാടിയുറക്കാന്‍ ഭാഗ്യമുണ്ടായില്ല എന്നത് വിരോധാഭാസമായി തോന്നാം. ഒരിക്കല്‍ ഇക്കാര്യം പരാമര്‍ശവിഷയമായപ്പോള്‍ ലീല ചിരിച്ചു കൊണ്ട് പറഞ്ഞ വാക്കുകള്‍ ഓര്‍മ്മയുണ്ട്: ``എനിക്ക് മക്കളില്ലെന്നു ആര് പറഞ്ഞു? എന്റെ മരുമക്കള്‍ എല്ലാം എനിക്ക് മക്കളാണ്. അവര്‍ക്ക് വേണ്ടി ഞാന്‍ പാടാത്ത താരാട്ടുകളില്ല..''

ലീല ഓര്‍മ്മയായിട്ട് വര്‍ഷം പതിമൂന്നാകുന്നു. പാട്ടിന്റെ ഈ പഴയ താമരത്തുമ്പിയെ ഇന്ന് എത്ര പേര്‍ ഓര്‍ക്കുന്നു? അവസാന നാളുകളില്‍ അവര്‍ എഴുതിയ ഒരു കത്തിലെ വരികളാണ് ഓര്‍മ്മയില്‍: ``എന്റെ കുറെ നല്ല പാട്ടുകള്‍ രവി സൂക്ഷിച്ചു വെക്കണം, മക്കള്‍ വളര്‍ന്നാല്‍ കേള്‍പ്പിക്കാന്‍ വേണ്ടി. ഇങ്ങനെ ഒരു ചേച്ചി എനിക്ക് ഉണ്ടായിരുന്നു എന്ന് അവരോടു പറയണം.....'' അന്ന് ആ വാക്കുകള്‍ എന്റെ കണ്ണ് നനയിച്ചതാണ്. ഇന്നും, ഇതാ ഈ നിമിഷവും ആ വാക്കുകള്‍ എന്നെ കരയിക്കുന്നു.