sunil
സുനില്‍ കോത്താരി

രംഭ, ഉർവശി, മേനക, തിലോത്തമമാരേ, കരുതിയിരിക്കൂ... 88 വയസ്സുകാരനായ പ്രമുഖ നൃത്ത നിരൂപകൻ ഇതാ  ഇന്ദ്രസഭയിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു.
കപില വാത്സ്യായൻ, മോഹൻ ഖോക്കർ, അഞ്ജലി മെഹർ തുടങ്ങിയ സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയിലെ പണ്ഡിതഗണങ്ങളിൽ ഒരാളായ സുനിൽ കോത്താരി ഭരതനാട്യം, കഥക്, കുച്ചിപ്പുഡി, സത്രിയ, ചൗ, സമകാലീന നൃത്തം തുടങ്ങിയ നൃത്തരൂപങ്ങൾ കൂടാതെ, രുക്മിണി ദേവി അരുൺഡേൽ, ഉദയ് ശങ്കർ തുടങ്ങിയ വ്യക്തികളെക്കുറിച്ചുമുള്ള രണ്ട് ഡസനോളം പുസ്തകങ്ങളും രചിച്ചിട്ടുണ്ട്.   

മുംബൈയിലെ ലോവർ പരേലിലെ താഴ്ന്ന ഇടത്തരക്കാരുടെ പ്രദേശമായ ഭോയിവാഡയിൽ ജനിച്ച അദ്ദേഹം വൈഷ്ണവ സമ്പ്രദായത്തിലെ ആചാരങ്ങൾ പിന്തുടർന്നുപോന്ന കുടുംബത്തിലാണ് വളർന്നത്. ആറുവയസ്സുള്ളപ്പോൾ ഒരുദിവസം മാതാപിതാക്കൾക്കൊപ്പം നാഥദ്വാരയിലെ ശ്രീനാഥ്ജി ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് അദ്ദേഹം യാത്രപോയി. ദിവസേന ‘യമുനഷ്ടകം’ ചൊല്ലുമായിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ അമ്മ ആയിടെ ഒരു വാഗ്ദാനം നൽകി. എട്ട് ശ്ലോകങ്ങൾ കാണാതെ പഠിച്ചുചൊല്ലിയാൽ ഓരോ ശ്ലോകത്തിനും ഒരു പൈസവെച്ച് നൽകാമെന്നായിരുന്നു അമ്മയുടെ ഉറപ്പ്. എട്ടുപൈസ തന്നെ ‘സമ്പന്നനാക്കും’ എന്ന ചിന്തയിൽ കുഞ്ഞു സുനിൽ സന്തോഷിച്ചു. ഇതു മനസ്സിലാക്കിയ അമ്മ ദേഷ്യം ഭാവിച്ച് പറഞ്ഞു, “മണ്ടാ, ഞാൻ നിനക്ക് വിദ്യയാണ് ദാനമായി നൽകുന്നത്, ധനമല്ല’’! അന്നുമുതൽ സംസ്കൃത ഭാഷയിലും കവിതയിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ താത്പര്യം വർധിച്ചു, അത് ജീവിതകാലം മുഴുവൻ നീണ്ടുനിൽക്കുകയും ചെയ്തു.

മുംബൈയിൽ ചാർട്ടേഡ് അക്കൗണ്ടൻസി പഠിക്കുന്ന കാലത്ത് ഗുജറാത്തി കവിയും കലാകാരനും ഡിസൈനറുമായ പ്രദുമ്ന താനയെ ഒരുദിവസം വായനശാലയിൽ കണ്ടുമുട്ടിയതിനെക്കുറിച്ച് ഒരിക്കൽ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. കലാ മാസികയായ ‘മാർഗ്’ വായിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയായിരുന്നു പ്രദുമ്ന. ആ ലക്കം മാസിക നൃത്തത്തിനായി നീക്കിവെച്ചതായിരുന്നു. സുനിൽ അത് പെട്ടെന്നുതന്നെ ശ്രദ്ധിച്ചു. അങ്ങനെ അവർ സംസാരിച്ചുതുടങ്ങി. ഗുജറാത്തി മാസികയായ ‘കുമാർ’-ലെ പ്രദുമ്നയുടെ കവിതകൾ വായിച്ചതിനെപ്പറ്റി സുനിൽ പറഞ്ഞു. ‘മാർഗിന്റെ  സ്ഥാപകഎഡിറ്റർ മുൽക്ക് രാജ് ആനന്ദിനെക്കുറിച്ച് പ്രദുമ്ന വാചാലനായി.

ഈ ബന്ധമാണ് ‘കുമാറി’ന്റെ കൂടെയുള്ള കവികളുടെ സംഘത്തിൽ സുനിലിനെ എത്തിച്ചത്. അതിലുമുപരിയായി, മുൽക്കിനെ കണ്ടുമുട്ടുക എന്ന ആഗ്രഹവും സാധ്യമായി. സുനിലിന്റെ നൃത്തത്തോടുള്ള താത്‌പര്യം നിരീക്ഷിച്ച് മാസികയിൽ എഴുതാൻ മുൽക്ക് നിർദേശിച്ചു. അതോടൊപ്പം, ചില നൃത്തരീതികൾ പഠിക്കേണ്ടതുണ്ടെന്നു മാത്രമല്ല, അക്കാദമികമായി അത് പിന്തുടരേണ്ടതുണ്ടെന്നും അദ്ദേഹം സുനിലിനെ ഓർമിപ്പിച്ചു.

ബറോഡയിലെ എം.എസ്. സർവകലാശാലയിലെ നൃത്തവിദ്യാലയത്തിൽ സുനിലിനെ എത്തിച്ചതും  ഈ സംഭവമാണ്. പിൽക്കാലത്ത് സുനിലിനെ വളരെയധികം സ്വാധീനിച്ചവരിൽ ഒരാളാണ് അവിടത്തെ പ്രധാന നൃത്ത പണ്ഡിതരിൽ ഒരാളായ മോഹൻ ഖോക്കറ. ഗവേഷണാവശ്യങ്ങൾക്കായി നൃത്തസാമഗ്രികളുടെ ഒരു സ്വകാര്യ ശേഖരം ഉണ്ടാവേണ്ടതിന്റെ പ്രാധാന്യത്തെക്കുറിച്ചും ഡൽഹിയിലെ വിജ്ഞാൻഭവനിൽ നടക്കാനിരിക്കുന്ന അഖിലേന്ത്യാ നൃത്ത സെമിനാറിനെക്കുറിച്ചും സുനിലിനോട് പറയുന്നതും ഖോക്കറാണ്.

1957-’58 കാലത്തെ ഏതാനും മാസങ്ങളിൽ ഈ മൂന്ന് വ്യക്തികളുമായുള്ള സ്ഥിരമായ കൂടിക്കാഴ്ചകളാണ് സുനിലിന്റെ ജീവിതത്തിൽ നിർണായകമായതും അദ്ദേഹത്തെ നൃത്തത്തിന്റെ ഭ്രമണപഥത്തിലേക്ക് ആകർഷിച്ചതും.

 സി.‌എ. പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിച്ചു. ശ്യാം ലാലിന്റെ പത്രാധിപത്യത്തിൽ ടൈംസ് ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ നൃത്തനിരൂപകനായി. സിഡെൻഹാം കോളേജ് ഓഫ് കൊമേഴ്‌സിൽ ലക്ചററായി ഒരു പകൽജോലിയും അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. അവിടെ ആഴ്ചയിൽ ഒരിക്കൽ ഒരു ‘നൃത്ത ആസ്വാദന’ സെഷൻ നടത്താൻ ഇടം നൽകണമെന്ന ആഗ്രഹം അവതരിപ്പിച്ചതും ആയിടെയാണ്.

സുനിലിന്റെ കരിയറിലെ ഒരു സുപ്രധാന ഘട്ടത്തിന്റെ തുടക്കമായിരുന്നു ഇത്. 1960-’70 കാലങ്ങളിൽ നൃത്തലോകത്തെ അതികായന്മാരെ കണ്ടുമുട്ടാനും ആകാംക്ഷയോടെ ഉറ്റുനോക്കുന്ന പ്രേക്ഷകർക്ക് അവരെ പരിചയപ്പെടുത്താനും അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞു. പിന്നീട് മുംബൈ ദൂരദർശൻ ഈ പരിപാടി സംപ്രേഷണം ചെയ്തു.

ടൈംസ് ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ നൃത്തനിരൂപകൻ എന്ന നിലയിൽ പല നർത്തകരെയും മുടിയിഴ കീറിയെഴുതുക അദ്ദേഹത്തിന്റെ രീതിയായിരുന്നു. ഇക്കാരണത്താൽ കോടതി കയറിയിറങ്ങേണ്ടിയും വന്നിട്ടുണ്ട്. ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ആർ.കെ. ലക്ഷ്മൺ ഒന്നാംപേജിൽ പോക്കറ്റ് കാർട്ടൂൺ വരയ്ക്കുകയുമുണ്ടായി. നൃത്തം ചെയ്യുന്നവർ അതുചെയ്യട്ടെയെന്നും നിരൂപകർ അവരുടെ ജോലി തുടരട്ടെ എന്നുമായിരുന്നു കാർട്ടൂണിലെ സന്ദേശം.
ബറോഡ സർവകലാശാലയിൽനിന്നു പിഎച്ച്.ഡി. നേടിയ അദ്ദേഹം കൊൽക്കത്തയിലെ വിശ്വഭാരതി സർവകലാശാലയിലും ജെ.എൻ.യു.വിലും പ്രവർത്തിച്ചു. പദ്മശ്രീ ഉൾപ്പെടെ ഒട്ടേറെ പുരസ്കാരങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ തേടിയെത്തി.

മുതിർന്ന നർത്തകരെയും ഗുരുക്കന്മാരെയും പരിചരിക്കാനും പഠിക്കാനും അദ്ദേഹം ചെലവഴിച്ച മണിക്കൂറുകൾ പക്ഷേ, അത്രയൊന്നും പുറംലോകമറിയില്ല. പ്രവൃത്തികളിലെ ആർദ്രതയും കരുതലും നന്മനിറഞ്ഞ മനസ്സും അദ്ദേഹത്തെ ഏവർക്കും പ്രിയങ്കരനാക്കി.

ആളുകളെ സഹായിക്കാൻ പ്രശംസനീയമായ കഴിവ് അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. ‘മായ ദർപ്പൻ’ എന്ന ചിത്രത്തിന്റെ അവസാന ഭാഗത്തിനു അനുയോജ്യമായ നൃത്തരൂപത്തെക്കുറിച്ച് ഗവേഷണത്തിലായിരുന്ന സമയത്ത് സുനിലാണ് മയൂർഭഞ്ച് ചൗ ശുപാർശ ചെയ്തതെന്ന് ചലച്ചിത്ര നിർമാതാവ് കുമാർ ഷഹാനി ഓർമിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വകാര്യ ശേഖരത്തിന്റെ ഭാഗമായ നൃത്തഫോട്ടോഗ്രാഫുകളും മറ്റ് വസ്തുക്കളും നിറഞ്ഞ 40-ഓളം പെട്ടികൾ അനാഥമായല്ലോ എന്നചിന്ത ഏറ്റവും ദുഃഖകരമായി തോന്നുന്നു. കഴിഞ്ഞ രണ്ട് ദശകങ്ങളിൽ വിവിധ സർവകലാശാലകളിൽ ധാരാളം നൃത്തവിഭാഗങ്ങൾ  ആരംഭിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും സുനിൽ കോത്താരിയുടെ വിലമതിക്കാനാവാത്ത ശേഖരം സംരക്ഷിക്കാൻ ആരും ഇതുവരെ മുന്നോട്ടുവന്നിട്ടില്ല.
 അതേസമയം, പറുദീസയിൽ ജീവിക്കുന്ന ഒരു മികച്ച നൃത്തപണ്ഡിതനെ ഇപ്പോൾ നമുക്ക് സങ്കല്പിക്കാൻ കഴിയും, അവിടെ അദ്ദേഹത്തിന് അപ്‌സരസ്സുകളെ ചൊടിപ്പിക്കാനാവും.