എം.ടി.യുടെ 'കാലം' എന്ന നോവലിന് കേന്ദ്ര സാഹിത്യ അക്കാദമി പുരസ്കാരം  ലഭിച്ചിട്ട്‌ അമ്പതാണ്ട്‌ തികയുകയാണ്. നോവലിന്‌ ബീജംനൽകിയ
കൂടല്ലൂരിലേക്കും പരിസരങ്ങളിലേക്കും ഒരു  പുനഃസന്ദർശനം

പുഴ നരച്ചുകിടന്നു. പാഴ്‌ച്ചെടികളും ആറ്റുവഞ്ചിയും പൊന്തയായി വളർന്ന് ഭ്രാന്തന്റെ മുടിപോലെ വരണ്ട മണലിനെ പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഗതിമുട്ടിയ വെള്ളം അപകർഷതയോടെ ചാലുകളിൽ തളംകെട്ടിനിൽക്കുന്നുണ്ട്. കൂട്ടക്കടവിലിപ്പോൾ കടത്തില്ല. കൂക്കുവിളിച്ചാൽ അക്കരെനിന്ന്‌ ആരും തുഴഞ്ഞെത്തില്ല. അത്താണിയും തോണിക്കുറ്റിയും ഇല്ല. ബാക്കിയായ ലഹരിയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളും പാഴ്‌വസ്തുക്കളും മണലിൽ പുതഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. മൂന്നാണ്ടുമുമ്പത്തെ പ്രളയം പുഴയെ ആകെ മാറ്റിയിരിക്കുന്നു എന്നാരോ പറഞ്ഞതുകേട്ടു. ആളുന്ന വെയിലിനപ്പുറം മരീചികപോലെ അക്കരെ പള്ളിപ്പുറം കാണാം. ദൂരെ തീവണ്ടിയുടെ ഒച്ചകേൾക്കുന്നുണ്ടോ. ഇല്ല.  കാലം അനാഥമാക്കിയ  വിജനമായ കടവിൽ കാറ്റിനുപോലും അനക്കമില്ല.

പണ്ട്, നിളയിലെ ഈ കടവുകടന്നാണ് സേതു അമ്പലത്തിലേക്കും കണ്ണുവൈദ്യന്റെ വീട്ടിലേക്കും വെള്ളരിക്കണ്ടത്തിലേക്കും പലവട്ടം പോയത്. സേതുവിന്റെ പുറംലോകമെപ്പോഴും പുഴയ്ക്കപ്പുറമായിരുന്നു; ഇപ്പുറം ആന്തരികലോകവും. സുൽത്താൻകോട്ടയുള്ള നഗരത്തിൽ പതിനാറുകാരൻ പഠിക്കാൻപോയതും തിരിച്ചുവന്നതും സ്വാർഥകാമനകൾ വറ്റിയപ്പോൾ നീണ്ടനിഴലിനെ പിന്നിലാക്കി മടങ്ങിയതും ഈ കടവിൽനിന്നുതന്നെ.

ഒടുവിൽ ഒഴുക്കുമുട്ടി, പരാജിതനായി മടക്കം. അപ്പോഴും സേതുമാധവന്റെ പിന്നിൽ പുഴ ചലനമറ്റുകിടന്നിരുന്നു.  അയാൾ ഓർത്തു. പുഴ, എന്റെ പുഴ, പിന്നിൽ ചോര വാർന്നുവീണ ശരീരംപോലെ ചലനമറ്റുകിടന്നു. നോവൽ അവസാനിക്കുന്നതങ്ങനെയാണ്.

സേതുമാധവൻ തിരിഞ്ഞുനോക്കിയിട്ടുണ്ടാകുമോ. ഉണ്ടാകില്ല. അതയാളുടെ പ്രകൃതമല്ല. അഹംബോധത്തിനും  കുറ്റബോധത്തിനും ഇടയിലുള്ള എന്തോ ഒന്ന് അയാളെ എപ്പോഴും അതിൽനിന്ന്‌ വിലക്കുന്നു.

‘കാലം’ എഴുതി അമ്പതാണ്ട് കഴിഞ്ഞിട്ടും കൂടല്ലൂരിന് വലിയ മാറ്റങ്ങളൊന്നുമില്ല. അങ്ങാടിയിൽ, തിണ്ണയിൽ പഴയ ബെഞ്ചിട്ടിരിക്കുന്ന പീടികനിരകളുണ്ട്.  പരുക്കൻ മുഖമുള്ള നാടൻ മനുഷ്യരുണ്ട്. 1911 എന്ന്‌ മുദ്രകുത്തിയ ഓട്ടിട്ട, മാറാൻ മടിച്ച് മരവിച്ചുനിൽക്കുന്ന വാർധക്യവുംകഴിഞ്ഞ എടുപ്പുകളുണ്ട്. പക്ഷേ, ഇതൊക്കെത്തന്നെയും മാറും. എം.ടി. അക്ഷരങ്ങൾകൊണ്ട് അനശ്വരമാക്കിയ പൊലിമയൊന്നുമില്ലാത്ത അങ്ങാടിയിൽ ചൂടും ചൂരുമുള്ള ജീവിതമുണ്ട്. അങ്ങാടിക്കുകിഴക്ക്‌, കടവിൽ ഇപ്പോഴും കടത്തുണ്ട്. എഴുപത്തഞ്ചുകാരനായ ബാവ്‌ക്കയുടെ തോണിയിൽ കയറി. ‘‘മൂപ്പരാള്‌ക്കൊക്കെ മ്മളെ അറിയാം’’ എം.ടി.യെപ്പറ്റി  ബാവ്ക്ക പറഞ്ഞു. ''അമ്മോൻ കുഞ്ഞനൂക്കയെ മൂപ്പർക്ക്‌ നന്നായറിയും. സഖാവ് കുഞ്ഞനൂക്ക.’’ പുഴ സംഗമിക്കുന്ന കൂട്ടക്കടവിൽ തടയണ നിർമിക്കുന്നതിലുള്ള ഭോഷത്തരത്തിൽ ബാവ്ക്ക രോഷം പ്രകടിപ്പിച്ചു. ‘‘വായ കെട്ട്യപോലെ ആയിപ്പോയി. ആരേലും ചെയ്യോ...’’ പുഴകടന്ന് കയറുന്നത് മങ്കേരിയിലെ ട്രാക്കിലേക്കാണ്. അപ്പുറത്ത് പേരശ്ശന്നൂർ ഇപ്പുറത്ത് പള്ളിപ്പുറം. പാളങ്ങളിൽ വെയിൽ തിളങ്ങി.

തറവാടിന്റെ മുറ്റത്തുനിന്നുനോക്കിയാൽ പടിക്കപ്പുറം പാടം. പിന്നെ നിരത്ത്, അതിനപ്പുറം പുഴ. സേതുവിന്റെ വീട്, എം.ടി.യുടെയും. സ്ഥലംനികത്തി വീടുകൾ വന്നതിനാൽ മുന്നിലെ നിരത്തും അപ്പുറത്തെ പുഴയും കാണില്ലെന്നുമാത്രം. പക്ഷേ, കമുകുകൾ കാറ്റത്ത് ഇപ്പോഴും ചായുന്നതുകാണാം. കട്ടയുടച്ച വയൽക്കണ്ടത്തിൽ വെയിലാളുന്നതും കാണാം. ഗെയിലിെന്റ പൈപ്പ് മുന്നിലൂടെ പോയതാണ് കാലം പുതുതായി ചാലിട്ട ആധുനികത.

 കൂട്ടിലിട്ട വെരുകിനെപ്പോലെ സേതു മടുത്തിരുന്ന വീട്.  പക്ഷേ, വീണ്ടും വീണ്ടും വലിച്ചടുപ്പിച്ച ആരൂഢം. ആകർഷിക്കുകയും വികർഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന കാന്തം.  മാടത്ത് തെക്കെപ്പാട്ട് തറവാടിന്റെ പടിവരെ 2018-ലെ പ്രളയജലം വന്നിരുന്നു. പേരെഴുതിയ ഗേറ്റ് ഒക്കെ പുഴ കൊണ്ടുപോയി. നാലുദിവസത്തോളം വെള്ളംനിന്നുവെന്ന് തറവാടിനടുത്ത് പത്തായപ്പുരനിന്ന സ്ഥലത്ത് വീടുള്ള ഏടത്തി പറഞ്ഞു. തറവാട് ഇപ്പോൾ പൂട്ടിയിട്ടിരിക്കയാണ്. ആരാധകർ പക്ഷേ, ഇടയ്ക്കിടെ വരും.  

ഉഷ്ണവും ഉച്ചയുറക്കവും  മന്ദിപ്പിച്ച തലയുമായി ആവലാതിയൊഴിയാത്ത സേതുവിന്റെ ചെറിയമ്മ വന്നുകിടക്കുന്ന കോലായ പക്ഷേ, ഇങ്ങനെയായിരിക്കണമെന്നില്ല. പകിട്ടില്ലാത്തവരായിരുന്നു സേതുവിന്റെ അമ്മയും ചെറിയമ്മയുമൊക്കെ. കനത്ത ജീവിതയാഥാർഥ്യങ്ങൾ പാകപ്പെടുത്തിയ സ്ത്രീകൾ. മനസ്സിൽ കൂട്ടിവെക്കാതെ എടുത്തടിച്ചപോലെ പറയുന്നവർ. പഴയ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ജീർണശേഷിപ്പുകളിൽ ജനിച്ചുപോയവർ.

കൂടെപ്പഠിച്ച ഹരിദാസും ഏട്ടനും വന്നപ്പോൾ സേതു പരിഭ്രമിച്ചു. ചിട്ടയും പരിഷ്കാരവും ഇല്ലാത്ത കർഷകഭവനത്തിൽ എന്തുസത്കാരം!
‘‘തിന്നാനെന്താ കൊട്ക്ക്വാ’’ -അയാൾ അമ്മയോടു ചോദിച്ചു’’
‘‘ഒലയ്ക്ക. ചെക്കാ പോയ്‌ക്കൊ. മൂന്നുനേരം പഷ്ണികെടക്കാണ്ടെ, ചെലവ് മുട്ടിപ്പോവ്ണത് തന്നെ ഭാഗ്യം. ഇവിടെ പലഹാരം റെഡിറെഡിയായി വെച്ചിരിക്ക്വല്ലെ’’
നുറുങ്ങിയ മോന്തായമുള്ള ആ നരച്ച വൈക്കോൽക്കെട്ടിടം തല്ലിത്തകർക്കാൻ അപ്പോൾ സേതുവിനുതോന്നി. വലിയ തറവാട്ടുകാര്... അയാൾ ഉള്ളിൽ ജ്വലിച്ചു.

  തറവാടിന്റെ പടിഞ്ഞാറ്‌്‌ ഇല്ലപ്പറമ്പ് ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. നോവലിലെ താളിൽനിന്ന് അഞ്ചു സെല്ലിന്റെ ടോർച്ചും തെരുപ്പിടിച്ച് വിഡ്ഢിച്ചിരി ചിരിച്ച് ഉണ്ണ്യമ്പൂരി ഇറങ്ങിവരുന്നതുപോലെ തോന്നി. പറമ്പിലെ കുളം ഇപ്പോ നനക്കാനാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.

തറവാട്ടിലെ ചെറിയ പൂമുഖത്ത് എം.ടി.യുടെ അമ്മയുടെ വലിയ ചിത്രം. ഇടനാഴിയിലുള്ള ചെറിയ മുറികളിൽ കാലം കനത്തിരുണ്ടു നിൽക്കുന്നു.  
ചെറിയ വീതികുറഞ്ഞ ഇടനാഴിയുടെ അറ്റത്ത് മുകളിലേക്കുള്ള ഗോവണി. മുകളിൽ സേതു ഷർട്ടഴിച്ച്‌  വല്ല കിത്താബും വായിച്ചുകിടക്കുന്നുണ്ടാവണം. അതോ ദിവാസ്വപ്നങ്ങൾ കാണുകയോ.  സേത്വോ... എന്നു വിളിക്കാനുള്ള തോന്നൽ അടക്കി.

തറവാടിനുവടക്ക് വടക്കേതിൽ വീട്. സുമിത്രയുടെ വീട്.  കറുകപ്പുല്ലുപറിച്ച്‌ ആടുകളെ മേച്ചുനടന്ന വെളുത്തുകൊലുന്നനെയുള്ള നാടൻ പെൺകുട്ടി.  കൗമാരക്കാരന്റെ വെളിച്ചമില്ലാത്ത മനസ്സിലേക്ക് പൊടുന്നനെ കടന്നുവന്ന പെണ്ണ്.

ചിമ്മിനിയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ പുകയുന്ന തീനാളത്തിനോടെന്നോണം മന്ദഹസിച്ചുകൊണ്ട് സുമിത്ര നിന്നപ്പോൾ പൊടുന്നനെ സേതു വിചാരിച്ചു: സുമിത്രയെ കാണാനെന്തു ഭംഗി!  
ചില മാത്രകൾ അങ്ങനെയാണ്. വെളിച്ചക്കീറിൽ കാണുമ്പോൾ ഇന്നലെ കണ്ടുപരിചയിച്ച, ഇന്നോളം കണ്ട രൂപമായിരിക്കല്ല അത്. ദേവതയെപ്പോലെ തോന്നും. മടുത്തുചെടച്ച മനസ്സ് തുള്ളിത്തുളുമ്പും. പിടിച്ചടക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോഴും പിടിച്ചടക്കിയപ്പോഴും പരിഭവം പറയാത്ത പാവം പെൺകുട്ടി. ഇതൊക്കെ വെറുതേയാണെന്ന്‌ എനിക്കറിയാമെന്ന് കണ്ണീർ ചാലിച്ച്‌ പറയുന്നവൾ. ഭംഗിയുള്ള മറ്റൊരു പെണ്ണിനെ കണ്ടപ്പോൾ, സുഖത്തിനുള്ള മറ്റൊരവസരം കിട്ടുമ്പോൾ എല്ലാം സേതു മറക്കുമെന്ന് സുമിത്രയ്ക്കറിയാമായിരുന്നു.

തറവാടിനുപിന്നിൽ കുന്നുമ്പുറം. താണിക്കുന്ന്. ഞാവൽക്കൂട്ടവും കൊങ്ങിണിപ്പടർപ്പും പനയും നീരോൽപ്പടർപ്പും  നിറഞ്ഞ കയറ്റത്തിൽക്കൂടിയാണ് സേതു മുകളിലേക്ക് പോവാറുള്ളത്. മുകളിലേക്കുള്ള ചെറിയ വഴിയിൽ ഞാവൽപഴങ്ങൾ തിരഞ്ഞെങ്കിലും കണ്ടില്ല. കുടപ്പനകൾമാത്രം എഴുന്നുനിൽക്കുന്നുണ്ട്. കാലപ്രവാഹത്തിൽ താണിക്കുന്ന് അപ്പടി മാറിയിരിക്കുന്നു. ചെങ്കൽക്വാറികൾ കുന്നിനെ പലയിടങ്ങളിലും കാർന്നുതിന്നുന്ന ഭീഷണമായ ശബ്ദം അവിരാമം.

 ഈവഴി നടന്നുകയറി കുന്നിറങ്ങിയാണ് കഥാകാരനും കഥാപാത്രവും മലമക്കാവ്  സ്കൂളിലേക്കുപോയിരുന്നത്. കുന്നിറങ്ങിയാൽത്തന്നെ മലമക്കാവ് അമ്പലമായി. തായമ്പകയുടെ സുന്ദരശൈലികളിലൊന്ന്‌ പിറന്ന അയ്യപ്പക്ഷേത്രം.  നീലത്താമര വിരിയുന്ന അമ്പലക്കുളത്തിൽ ചമ്മി കെട്ടിക്കിടക്കുന്നു. തൊട്ടപ്പുറത്താണ് സ്കൂൾ. സേതു പത്തുപഠിച്ചുപാസായ കുമരനെല്ലൂർ ഹൈസ്കൂൾ നാലുനാഴിക അപ്പുറത്താണ്. കുന്നുകയറിയിറങ്ങി നടന്നുതന്നെ പോകണം. എം.ടി.യുടെകൂടെ കുമരനെല്ലൂരിൽ അന്ന് അക്കിത്തവും ഉണ്ടായിരുന്നു. പ്രോഫിഷ്യൻസിക്കും ജനറൽ നോളജിനും സേതു സമ്മാനങ്ങൾ വാങ്ങിയ വിദ്യാലയങ്ങൾ.

മഞ്ഞച്ചായമടിച്ച പാലക്കാട്ടെ വിക്ടോറിയ കോളേജ് കമാനത്തിന്‌ മാറ്റമൊന്നുമില്ല. വളവിൽ ലോറികൾ ബ്രേക്കിടുന്ന ശബ്ദത്തിനും ടയറുരയുന്ന ശബ്ദത്തിനും വ്യത്യാസമില്ല. സേതുവും എം.ടി.യും  കെമിസ്ട്രിപഠിച്ച കോളേജ്. ഹാബിറ്റാക്കാറില്ല എന്നുനടിച്ച് സിഗരറ്റ് വലിയും മദ്യപാനവും ശീലിച്ചുതുടങ്ങിയ കാലം.  ജീവിതം അളന്നുതൂക്കിക്കണ്ട കൃഷ്ണൻകുട്ടിയെ റൂംമേറ്റായി കിട്ടിയ നേരം. ചെലവിന്‌ ബുദ്ധിമുട്ടിയ നാണക്കേടിന്റെ നാളുകൾ. കോളേജിലെ വർണങ്ങളിൽ സുമിത്രയുടെ രൂപം  വെറും നിർമാല്യംപോലെ തോന്നിയ സന്ദർഭം.

പുന്നയൂർക്കുളത്തുള്ള അച്ഛൻവീട്ടിൽ പോയപ്പോൾ  പരിചയപ്പെട്ട പുഷ്പോത്തെ  തങ്കമണി സുന്ദരിയായിരുന്നു. പുന്നയൂർക്കുളത്തേക്കുള്ള യാത്രകൾ ഇഷ്ടമാണ് സേതുവിന്. പൂഴിമണൽ കുഴഞ്ഞുകിടക്കുന്ന ഇടവഴിയും കൂറ്റൻ അരയാലും കടന്നാൽ അച്ഛന്റെ വീടായി. സ്ഥലമൊക്കെ ആകെ മാറിയെങ്കിലും പൂഴിത്തിളക്കത്തിന്‌ മാറ്റമൊന്നുമില്ലിപ്പോഴും. തിളങ്ങുന്ന നിലാവിൽ  തെങ്ങിൻ തോപ്പുകൾക്കിടയിലൂടെ നിറമാലയ്ക്കു പോകുമ്പോൾ തങ്കമണി ഒരു കവിതയായി അയാൾക്കുതോന്നി.  പക്ഷേ, ആ കവിതയും അയാൾ പൂർത്തിയാക്കിയില്ല. ജീവിതാവേഗങ്ങളിൽ നുരകുത്തി ശ്രീനിവാസൻ മുതലാളിയുടെ ഭാര്യ ലളിതയെ അയാൾ ആരാധിച്ചു. ‘‘ഐ വെർഷിപ്പ് യൂ’’ -അയാൾ പറഞ്ഞു. പക്ഷേ, കാമിച്ചു എന്നുപറയുന്നതാവും ശരി. ഒറ്റപ്പെട്ട്‌ ബോറടിച്ചുപോയ രണ്ടുപേർ.  സേതു ജീവിതംവെച്ച്‌ തായംകളിച്ച കോഴിക്കോട്ടങ്ങാടി വല്ലാതെ മാറിയിട്ടില്ല. നഗരം തിങ്ങിവളർന്നത് പുറത്തേക്കാണ്. റംഗൂൺ ഹോട്ടലും കടപ്പുറവും ചിൽഡ്രൻസ്‌ പാർക്കും വല്യങ്ങാടിയും അതുപോലെത്തന്നെ. കല്ലായിപ്പുഴയിൽ പക്ഷേ, മരങ്ങൾ കുറവാണ്. ജീവിതം ചതിയിലൂടെ ചവിട്ടിക്കയറിയ നഗരം; ലളിത തിരസ്കരിക്കുംവരെ.

ചവിട്ടിമെതിച്ച് ഒന്നാമതെത്തിയെന്നുധരിച്ചത്‌ തെറ്റായിരുന്നു. സേതുവിനെ രക്ഷിക്കാൻ ആർക്കും ആവുമായിരുന്നില്ല. അയാൾക്കുപോലും.  അഭയം തേടിയെത്തിയതും കുന്നുമ്പുറത്തുതന്നെ. ‘തരൂ, ഒരവസരംകൂടി’ -അയാൾ പ്രാർഥിക്കാൻ വെമ്പി.  താണിക്കുന്നിൽ സുമിത്ര ഒറ്റയ്ക്കുതാമസിക്കുന്ന നിസ്വമായ മൺകുടിൽ.
ഒട്ടിയ കവിളുകൾക്കുമീതെ ഉന്തിനിൽക്കുന്ന എല്ലുകൾ, നീലനിറം കലർന്ന ചുണ്ടുകൾ, കളഭത്തിന്റെ മണമുള്ള പഴയ ഇഷ്ടം, അതാ ശോഷിച്ച് അന്തിത്തിരിപോലെ വിളറിനിൽക്കുന്നു. മൊളിപൊന്തിയ മെലിഞ്ഞ കൈത്തണ്ട.

സേതു പറഞ്ഞു
‘‘എനിക്ക് നിന്നെ ഇഷ്ടമായിരുന്നു.’’
സുമിത്ര വീണ്ടും വികൃതമായി ചിരിച്ചു. ‘ഇഷ്ടം.’ അയാൾ തിണ്ണയിലെ ചാണകമടർന്ന പാടുകളിലേക്ക്‌ കണ്ണുകൾ താഴ്ത്തിയപ്പോൾ സുമിത്ര പറയുന്നതുകേട്ടു: ‘‘സേതൂന് എന്നും ഒരാളോടെ ഇഷ്ടംണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. സേതൂനോടുമാത്രം!’’
നോവലിനെ സംഗ്രഹിച്ച വാക്കുകൾ.  എം.ടി.ക്കുമാത്രം പറ്റുന്ന ഒന്ന്.
എല്ലാ ആണുങ്ങളും അത് വായിച്ച്‌ വെള്ളിടിയേറ്റപോലെ തകർന്നു.
കാലപ്രവാഹത്തിൽ ആഞ്ഞുനീന്തുന്നതിനിടെ ഉപേക്ഷിച്ചത് പലതും തിരയുന്നതിലെന്തർഥം.
ഉദയത്തിന്റെ ഗോപുരം അകലയാണോ...?


പുഴ വരണ്ടിരിക്കുന്നു, മനസ്സും

കാലം എന്ന നോവൽ ഇപ്പോഴത്തെ ചെറുപ്പക്കാരോടും സംവദിക്കുന്നുവെന്നതിൽ ഏറെ സന്തോഷം. ആ പുസ്തകത്തിന് ഇപ്പോഴും പുതിയ പതിപ്പുകൾ വരുന്നു, പുതിയ ചെറുപ്പക്കാരും വായിക്കുന്നു. അതിലെ കഥയും കഥാപാത്രങ്ങളുമൊക്കെ എന്റെയും എനിക്കുപരിചയമുള്ളവരുടെയും പരിസരങ്ങളിൽനിന്ന്‌ ഉണ്ടാക്കിയതാണ്. മുകൾത്തട്ടിലെത്തുകയെന്നത് എല്ലാവരുടെയും ആഗ്രഹവും ആവേശവുമാണ്. അതിനുവേണ്ടി എന്തുമൂല്യങ്ങൾ ചവിട്ടിമെതിച്ചാലും കുഴപ്പമില്ലെന്നുധരിക്കും.  തന്റെ കാൽക്കീഴിൽ ഉടഞ്ഞുപോയ പലതും തകർന്നുപോയ പലരുമുണ്ടാകും എന്ന് മുകൾത്തട്ടിലെത്തുമ്പോഴാണ് ആലോചിക്കുന്നത്. എന്തിനുവേണ്ടി ഇതൊക്കെ ചെയ്തു എന്നൊരു നഷ്ടബോധം, കുറ്റബോധം ഒക്കെ തോന്നും.  അതാണ് ആ നോവലിന്റെ ഇതിവൃത്തം. അതൊരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ്.

നാലുകെട്ടിന്റെ കാലത്തെ മൂല്യങ്ങളല്ല കാലത്തിലേത്. കാലം മാറിപ്പോയിരിക്കുന്നു; മൂല്യങ്ങളും.  അതുവരെ ഏറ്റവും പ്രധാനമെന്നുകരുതിയിരുന്ന പല മൂല്യങ്ങളെയും ചവിട്ടിമെതിച്ചുകൊണ്ടാണ് മുകളിലെത്തുന്നത്. പലതും കൈവിട്ടുപോകുന്നു. തിരിഞ്ഞുനോക്കുമ്പോൾ എങ്ങനെയായാലും കുറ്റബോധം വരുമല്ലോ. ഈ ഉയർച്ച എന്തിനുവേണ്ടിയായിരുന്നു എന്ന്‌ തിരിഞ്ഞുനോക്കുമ്പോൾ അവനവനുതന്നെ വലിയൊരു ദുഃഖം തോന്നുകയാണ്-‘‘എന്റെ പുഴ വരണ്ടുപോയിരിക്കുന്നു. അതുവരെ വളരെ വലുതായിരുന്ന, ഗംഭീരമായിരുന്ന, പലതിനും സാക്ഷ്യംവഹിച്ചിരുന്ന  പുഴ വരണ്ടിരിക്കുന്നു, മനസ്സും വരണ്ടിരിക്കുന്നു.’’