ആദ്യത്തെ പ്രതി എന്റെ ഭാവനയിൽ ഞാൻ തെളിഞ്ഞുകണ്ടു. മാധവൻനായരും മറ്റുമായി പലപ്രാവശ്യം അതിനെക്കുറിച്ചാലോചിച്ചു. ഞാൻ ആദ്യം എഴുതിയ മുഖപ്രസംഗം അവരെയെല്ലാം വായിച്ചുകേൾപ്പിച്ചു. കൂട്ടിയും കുറച്ചും വെട്ടിയും തിരുത്തിയും അതു പിന്നെയും മിനുസപ്പെടുത്തി. എന്റെ കൈയെഴുത്തു വായിക്കുക കമ്പോസിറ്റർമാർക്ക് അത്ര എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. അതിനുള്ള വൈദഗ്‌ധ്യം അവർ സമ്പാദിക്കാൻ കാലതാമസം വേണ്ടിവന്നു.

പി. രാവുണ്ണിമേനോൻ, കെ. മാധവമേനോൻ, കെ.വി. കുഞ്ഞുണ്ണിമേനോൻ, ടി.പി.സി. കിടാവ് എന്നിവരായിരുന്നു പത്രാധിപവകുപ്പിൽ അന്നെന്നെ സഹായിച്ചിരുന്നവർ, ‘നവീനകേരള’ത്തിൽനിന്നു വിട്ട കുഞ്ഞുണ്ണി മേനോൻ  ‘മാതൃഭൂമി’യിലേക്കു വന്നു. ടി.പി.സി. കിടാവ് അന്നാരംഭിച്ച സേവനം 1964 വരെ തുടർന്നുവന്നു. കടലാസ് മടക്കാനായി അന്നു ‘മാതൃഭൂമി’ ഓഫീസിൽ വന്നിരുന്ന ഒരു യുവാവ്‌-നാരായണൻ വളരെക്കാലം ‘മാതൃഭൂമി’യെ സേവിച്ചു. നാരായണൻ ഇപ്പോൾ ജീവിച്ചിരിപ്പില്ല.

 മാർച്ച് 16-നു കാലത്ത് ഞങ്ങളെല്ലാം ഓഫീസിലെത്തി. മാധവൻ നായരുടെയും എന്റെയും മുറികൾ അടുത്തടുത്തായിരുന്നു. പ്രസരിപ്പുള്ള മാധവൻ നായർ താഴോട്ടുപോയും കമ്പോസിറ്റർമാരുടെ പ്രവൃത്തി നോക്കിയും മേലോട്ടു കയറിയും ഉത്സാഹം വിതറിക്കൊണ്ടു നടക്കുകയായിരുന്നു. ഒരു വലിയ സദ്യക്ക്‌ ഒരുക്കുന്നതു പോലെയാണ് അച്യുതൻ വക്കീലിന്റെ ശ്രമം. ‘ഒന്നും ശരിയായിട്ടില്ലല്ലോ, പത്രം നാളെ പുറപ്പെടേണ്ടേ’ എന്ന് ആവലാതിപ്പെട്ടുകൊണ്ട് അച്യുതൻ വക്കീൽ ഒരു വടിയും കൈയിൽ പിടിച്ച് അക്ഷമനായി പ്രസിന്റെ പലഭാഗത്തും നടന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. പ്രവർത്തകന്മാരും സഹായിക്കാൻ വന്നവരും കാഴ്ചക്കാരുമായി ‘മാതൃഭൂമി’ ഓഫീസിൽ ഒട്ടധികം ആളുകൾ തിരക്കിക്കൂടിയിരുന്നു. വൈകുന്നേരം ഭക്ഷണം കഴിച്ചു. പിന്നെയും ഞാൻ ഓഫീസിലേക്കു പോയി. 

 കോളം പ്രൂഫും പേജ്‌ പ്രൂഫും എല്ലാം പരിശോധിച്ചുകഴിഞ്ഞു. മാറ്റർ മെഷീനിൽ കയറ്റാൻ തയ്യാറായി ഫോർമാൻ ചന്തുക്കുട്ടി അതിനൊരുങ്ങി. അപ്പോൾ മെഷീന് എന്തോ കേടുപറ്റി. അതു ശരിപ്പെടുത്താൻ ചന്തുക്കുട്ടിക്കും മെഷീൻമാൻ ചാത്തുക്കുട്ടിക്കും കൂട്ടുകാർക്കും കുറെ സമയം വേണ്ടിവന്നു.

ചുമരിൽ തൂക്കിയിരുന്ന ക്ലോക്കിൽ സമയംനോക്കി ഞാൻ അങ്ങോട്ടും ഇങ്ങോട്ടും നടന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. പുലർച്ചെ നാലുമണിയായി, എല്ലാം ശരിയായി എന്ന ഉറപ്പോടെ ചാത്തുക്കുട്ടി മെഷീൻ തിരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഞങ്ങൾ അതു കുറെനേരം നോക്കിനിന്നു. പേജുകൾ കൂട്ടിച്ചേർത്തു പത്രം മടക്കി ആദ്യത്തെ കോപ്പി ചാത്തുക്കുട്ടി എന്റെ കൈയിൽ തന്നു. ഞാനതു നിവർത്തിനോക്കി. മാധവൻനായരും മറ്റു പലരും എന്റെയടുത്തുണ്ടായിരുന്നു. അങ്ങനെ ‘മാതൃഭൂമി’യുടെ ജനനം കഴിഞ്ഞു.

ആ ‘മാതൃഭൂമി’യും കൈയിലെടുത്തു വീട്ടിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. കിടാവും കൂടെയുണ്ടായിരുന്നു. നേരം വെളുക്കാറായിരിക്കുന്നു. ചില പീടികകൾ തുറന്നിട്ടുണ്ട്. കാലത്തെ വണ്ടിക്കു പുറപ്പെട്ടവർ അതു തെറ്റുമോ എന്നു ഭയപ്പെട്ടു ബദ്ധപ്പെട്ടു നടക്കുന്നു. ചരക്കു കയറ്റി ഉൾനാടുകളിൽ നിന്നുവന്ന വണ്ടികൾ ഒന്നൊന്നിന്നു പിന്നാലെ നിരത്തിൽക്കൂടി സാവധാനത്തിൽ പോകുന്നുണ്ട്. അവ വലിച്ചിരുന്ന കാളകളും തെളിച്ചിരുന്ന ആളുകളും ഒരുപോലെ ക്ഷീണിച്ചിരുന്നു. ‘മാതൃഭൂമി’യുടെ ജനനത്തെപ്പറ്റി ഇവരറിഞ്ഞിരിക്കുമോ എന്ന വിചാരം എനിക്കപ്പോൾ ഉണ്ടാകാതിരുന്നില്ല.

വീട്ടിലെത്തി എല്ലാവരെയും വിളിച്ചുണർത്തി ‘മാതൃഭൂമി’ അവർക്കു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. ഒരു ശിശുവിന്റെ ജനനത്തിലെന്നപോലെയായിരുന്നു അതു കണ്ടപ്പോൾ അവർക്കുണ്ടായ സന്തോഷം. തലേദിവസം രാത്രിയും പകലും വിടാതെ പ്രവൃത്തിയെടുത്തതുകൊണ്ടു വല്ലാത്ത ക്ഷീണംതോന്നി. നേരം പുലരാറായെങ്കിലും ഞാൻ പോയി കിടന്നു. ക്ഷണനേരത്തിനുള്ളിൽ എല്ലാം മറന്ന് കുറെനേരം സുഖമായുറങ്ങി.
പിറ്റേദിവസം കാലത്തു കാപ്പി കഴിഞ്ഞു ‘മാതൃഭൂമി’ നിവർത്തി അതിലെ ഉള്ളടക്കം ഒന്നുകൂടി പരിശോധിച്ചു. മുഖപ്രസംഗം ഒരിക്കൽകൂടി വായിച്ചു. ‘‘രാജ്യത്തിന്റെ പൊതുക്ഷേമം മാത്രം ലക്ഷ്യമാക്കി, സത്യത്തെ കൈവിടാതെ, ഒരു തരക്കാരുടെയോ മതക്കാരുടെയോ കാര്യത്തെ നിവർത്തിക്കാനല്ല ഞങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതെന്നു എപ്പോഴും ഓർമവെച്ച്, സാധാരണാവകാശങ്ങളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം എല്ലാ മനുഷ്യരും സമന്മാരാണെന്നുള്ള വിശ്വാസത്തോടെ, സ്വാതന്ത്ര്യ വർധനയ്ക്കായി നിർഭയം പൊരുതുന്നതിൽ ഞങ്ങൾ ഒരിക്കലും പിന്നാക്കം വെക്കുന്നതല്ല’’ എന്നെഴുതിയ ഭാഗം വായിച്ചപ്പോൾ അതു കേരളീയരോട് ചെയ്യുന്ന ഒരു പാവനപ്രതിജ്ഞയല്ലേ എന്ന്‌ എനിക്കു തോന്നി. അങ്ങനെയാണെന്നു വന്നാൽകൂടി അതു നിറവേറ്റുന്നതിൽ ‘മാതൃഭൂമി’ അലസതയോ അധൈര്യമോ പ്രദർശിപ്പിച്ചിട്ടില്ലെന്നതിന് ഈ ദീർഘകാലത്തെ ചരിത്രം സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നതാണ്.

നയവും ലക്ഷ്യവും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതിനു പ്രയാസമില്ല. അതനുസരിച്ചു പ്രവർത്തിക്കുന്നത് അത്രതന്നെ എളുപ്പമല്ല എന്ന്‌ എനിക്കു പലപ്പോഴും അനുഭവപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. വെറുപ്പോ പക്ഷഭേദമോ ഇല്ലാതെ ‘മാതൃഭൂമി’യിലെ വിമർശനങ്ങൾ നിർഭയവും നിഷ്പക്ഷവുമായിരിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം എനിക്കുണ്ടായിരുന്നു. പൊതുജനങ്ങൾ അറിയേണ്ട സംഭവങ്ങൾ നിറവും തരവും മാറ്റാതെ അവരുടെ മുമ്പിൽ വെക്കണമെന്ന വിചാരവുമുണ്ടായിരുന്നു. ‘വലിയ പ്രത്യാശയോടുകൂടിയാണ് ജനങ്ങൾ മാതൃഭൂമിയുടെ ആഗമനം കാത്തിരിക്കുന്ന’തെന്നു പത്രം പ്രസിദ്ധപ്പെടുത്തുന്നതിന്നു രണ്ടുദിവസംമുമ്പ്‌ ഒരു സ്നേഹിതൻ എന്നോടു പറഞ്ഞതു ഞാൻ പലപ്പോഴും ഓർക്കാതിരുന്നില്ല.