50 വര്‍ഷം:  ബംഗ്ളാദേശ്‌ വിമോചന  യുദ്ധത്തിന്‌ 

ബംഗ്ലാദേശ് യുദ്ധത്തിന്റെ സുവർണജൂബിലി രാജ്യം ആഘോഷിക്കവേ ഓർമയിൽ നിറയുന്നത് പഴയൊരു യുദ്ധനായകനാണ്. സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയഭാവന പിടിച്ചെടുത്ത പോരാളി. 1971-ലെ ഇന്ത്യാ-പാകിസ്താൻ യുദ്ധകാലത്തെ ഇന്ത്യൻ കരസേനാ മേധാവിയായിരുന്ന മനേക് ഷാ. അഞ്ച് യുദ്ധങ്ങൾ കണ്ട, നാലുപതിറ്റാണ്ട്‌ സൈനികസേവനം നടത്തിയ സാം ബഹാദൂർ എന്ന് വിളിപ്പേരുള്ള ഫീൽഡ് മാർഷൽ ഹോർമുസ്ജി ഫ്രാമ്ജി ജംഷഡ്ജി മനേക് ഷാ. പട്ടാളക്കാരുടെ പട്ടാളക്കാരനും ബംഗ്ലാദേശ് വിമോചകനായകനുമായി അറിയപ്പെടുന്ന ഇന്ത്യയുടെ മുൻ സൈന്യാധിപൻ. പതിമ്മൂന്നു ദിവസംകൊണ്ട് ലോകഭൂപടത്തിൽ ബംഗ്ലാദേശ് എന്ന ഒരു പുതിയ രാജ്യമുണ്ടാക്കിയ ജേതാവ്.

നീലഗിരിക്കുന്നുകളെ അത്രമേൽ പ്രണയിച്ച സാം മനേക് ഷാ വിരമിച്ചശേഷം ഊട്ടിയിലാണ് സ്ഥിരവാസമാക്കിയത്. വെല്ലിങ്‌ടണിനടുത്തായുള്ള ‘സ്റ്റാവ്ക’ എന്ന ബംഗ്ലാവിലാണ് സാം മനേക് ഷാ തന്‍റെ വിശ്രമജീവിതം നയിച്ചുവന്നിരുന്നത്. 
മുംബൈയിലെ പാഴ്‌സികുടുംബത്തിലാണ് വേരുകളെങ്കിലും അമൃത്‌സറിൽ ജനിച്ച് നൈനിറ്റാളിലും അമൃത്‌സറിലും പഠിച്ച് ദെഹ്‌റാദൂണിലെ മിലിറ്ററി അക്കാദമിയിലൂടെയാണ് അദ്ദേഹം ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യൻ ആർമിയിലെത്തുന്നത്. നീലഗിരിക്കുന്നിൽ അന്ത്യവിശ്രമം കൊള്ളുന്ന മനേക്‌ ഷായുടെ ഊട്ടി ബന്ധം തുടങ്ങുന്നത് 1950-കളിലാണ്. വെല്ലിങ്‌ടണിലെ ഡിഫൻസ് സർവീസസ് സ്റ്റാഫ് കോളേജിലെ കമാൻഡന്റ്‌ ആയി വന്നതുമുതൽ.

 കശ്മീരിലെ ദൗത്യം
സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യ രൂപംകൊണ്ടതിനുശേഷം ബ്രിട്ടീഷ് ആർമിയിൽ ഡയറക്ടറേറ്റ് ഓഫ് മിലിറ്ററി ഓപ്പറേഷൻസിൽ കേണലായിരുന്ന മനേക് ഷാ, വി.പി. മേനോനോടൊപ്പം കശ്മീരിൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടു. ഇന്ത്യയിലോ പാകിസ്താനിലോ ചേരാതിരുന്ന കശ്മീരിൽ ഗോത്രപഠാൻവിഭാഗം പാക് സഹായത്തോടെ നടത്തിയ ആക്രമണം അവസാനിപ്പിക്കുകയായിരുന്നു ലക്ഷ്യം. കശ്മീർ രാജാവ് മഹാരാജാ ഹരിസിങ്ങും ജമ്മുകശ്‌മീരിന്റെ ആദ്യ പ്രധാനമന്ത്രിയായിരുന്ന ജസ്റ്റിസ് മെഹർചന്ദ് മഹാജനും വി.പി. മേനോനും തമ്മിലുള്ള കൂടിക്കാഴ്ചയിൽ ഇന്ത്യൻ യൂണിയനിൽ ലയിക്കാനുള്ള ഉടമ്പടിയിൽ മഹാരാജാവ് ഒപ്പിട്ടു.

‘‘കരാർ ഒപ്പിടൽ ചർച്ചകൾക്ക് ഞാൻ സാക്ഷിയായിരുന്നില്ല. പക്ഷേ, പുറത്തേക്കു വന്ന വി.പി. മേനോൻ എന്നോടു പറഞ്ഞു, സാം നമുക്ക് അക്‌സഷൻ (കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ ഉടമ്പടി) കിട്ടിയിരിക്കുന്നു’’ -ചരിത്രം ഓർത്തെടുക്കുകയായിരുന്നു മനേക് ഷാ. കരാറിൽ ഒപ്പിട്ടശേഷം അന്നത്തെ വ്യോമസേനയുടെ ഡക്കോട്ട വിമാനത്തിൽ ഡൽഹിയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ മനേക് ഷായെ അന്നത്തെ കാബിനറ്റ് സബ്കമ്മിറ്റി യോഗത്തിലേക്ക് ബ്രിട്ടീഷുകാരനായ അവസാനത്തെ സൈനികമേധാവി സർ റോയ് ബുച്ചറിനൊപ്പം പ്രധാനമന്ത്രി നെഹ്രു വിളിപ്പിച്ചു. മൗണ്ട് ബാറ്റനായിരുന്നു അധ്യക്ഷത വഹിച്ചത്. നെഹ്രു, പട്ടേൽ, പ്രതിരോധമന്ത്രി ബൽദേവ്സിങ്‌ എന്നിവരുണ്ടായിരുന്നു. വ്യോമമാർഗം അടിയന്തരമായി ഇന്ത്യൻ പട്ടാളം കശ്മീരിൽ എത്തേണ്ട സാഹചര്യം മനേക് ഷാ വിശദീകരിച്ചു. അന്നുച്ചയ്ക്കുതന്നെ ലെഫ്റ്റനന്റ് കേണൽ ഡെവാൻ രഞ്ജിത് റേയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ സിഖ് റെജിമെന്റ് ശ്രീനഗറിലേക്ക് നീങ്ങി. ആദ്യ ഇന്ത്യാ-പാക് യുദ്ധം എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ സൈനിക നീക്കത്തിൽ ആക്രമണകാരികളെ തുരത്തിയെങ്കിലും ദെഹ്‌റാദൂൺ മിലിറ്ററി അക്കാദമിയിൽ മനേക് ഷായ്ക്കൊപ്പമുണ്ടായിരുന്ന രഞ്ജിത് റേ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു.

 ചൈനീസ് അതിർത്തിയിലേക്ക്
1962-ൽ ചൈനീസ് യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുമ്പോൽ മനേക് ഷാ ഊട്ടി വെല്ലിങ്‌ടണിലായിരുന്നു, ഡിഫൻസ് സർവീസസ് കോളേജിൽ. 1962 അവസാനം നെഹ്രു നിർദേശിച്ചതനുസരിച്ച് നോർത്ത് ഈസ്റ്റ് ഫ്രണ്ടിയർ ഏജൻസി (ഇപ്പോഴത്തെ അരുണാചൽപ്രദേശ്)യിൽ നാലാം കോറിന്റെ കമാൻഡ് ഏറ്റെടുക്കാനെത്തി. പിൻവാങ്ങിയ സേനയുടെ ആത്മവീര്യം വീണ്ടെടുക്കുകയായിരുന്നു പിന്നീട് മനേക് ഷായുടെ ദൗത്യം. 1967-ൽ സിക്കിമിലെ നാഥുലാചുരത്തിൽ ചൈനീസ് സംഘർഷമുണ്ടായപ്പോൾ 1962-ലെ ആവർത്തനമായിരുന്നില്ല സംഭവിച്ചത്. 1969-ൽ രാജ്യത്തിന്റെ എട്ടാമത്തെ കരസേനാ  മേധാവിയായി മനേക് ഷാ നിയമിക്കപ്പെട്ടു. കശ്മീരിലെ വെടിനിർത്തൽരേഖാ ചർച്ചകളിൽ പങ്കാളിയായതുപോലെ സീസ് ഫയർ ലൈൻ സിംലാ കരാറിനെത്തുടർന്ന് നിയന്ത്രണരേഖ(LoC)യായി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടത് മനേക് ഷാ സൈനികമേധാവിയായിരിക്കുമ്പോഴാണ്.

നെഹ്രുവിനുശേഷം ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുമായി മികച്ച വ്യക്തിബന്ധമുണ്ടായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്. ‘‘അവർ എന്നെ വിശ്വസിച്ചിരുന്നു. താനവരെയും. വിമർശനങ്ങൾപോലും തുറന്നുപറയാവുന്ന ബന്ധം... ഞാൻ അവരെ കാണുമ്പോൾ സ്വീറ്റി എന്നുവിളിക്കും. അവർ എന്നെ സാം എന്നും’’.

സാമിന്റെ  യുദ്ധങ്ങൾ
1971-ലെ ബംഗ്ലാദേശ് യുദ്ധത്തിന് സൈന്യം സജ്ജമാണോയെന്ന് പ്രധാനമന്ത്രി ഇന്ദിരാഗാന്ധി ആരാഞ്ഞപ്പോൾ, അനവസരത്തിൽ ആക്രമിച്ചാൽ പരാജയമായിരിക്കും ഫലമെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി  തയ്യാറെടുപ്പിന് സമയം ചോദിക്കുകയായിരുന്നു മനേക് ഷാ. കിഴക്കൻ പാകിസ്താനിലെ ആഭ്യന്തരകലാപങ്ങൾകാരണം ബംഗാളിലേക്കും  അസമിലേക്കും ത്രിപുരയിലേക്കും അഭയാർഥികളുടെ പ്രവാഹമായിരുന്നു. അവിടങ്ങളിലെ മുഖ്യമന്ത്രിമാരുടെ ടെലിഗ്രാം സന്ദേശങ്ങൾ മുന്നിൽവെച്ചാണ് ഇന്ത്യൻസൈന്യം കിഴക്കൻ പാകിസ്താനിലേക്ക് കടക്കണമെന്ന് ഇന്ദിരാഗാന്ധി മനേക് ഷായോട് നിർദേശിച്ചത്. പ്രധാനമന്ത്രി ഉദ്ദേശിച്ചത് യുദ്ധമാണോ? മനേക് ഷായുടെ ചോദ്യത്തിന്,  ‘യുദ്ധമെങ്കിൽ യുദ്ധം’ എന്നായിരുന്നു ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ മറുപടി.

കാബിനറ്റ് മീറ്റിങ്ങിനുശേഷം ഇന്ദിരാഗാന്ധിയോട് സാം മനേക്‌ ഷാ പറഞ്ഞു: ‘‘യുദ്ധം ചെയ്യുക എന്റെ ജോലിയാണ്. പക്ഷേ, യുദ്ധത്തിനുപോയാൽ വിജയിക്കണം’’. ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പ്രധാനമന്ത്രി പറഞ്ഞു, ‘‘എനിക്കുവേണ്ടത് തനിക്കറിയാമല്ലോ?’’. ‘‘അറിയാം, പ്രധാനമന്ത്രിക്ക് വേണ്ടതെന്താണെന്ന് എനിക്കറിയാം. പക്ഷേ, ഏപ്രിൽ മാസങ്ങളിൽ ഹിമാലയൻചുരങ്ങൾ തുറക്കുന്ന സമയം ചൈനീസ് അതിർത്തിയിൽ കൂടുതൽ ശ്രദ്ധവേണം. മാത്രമല്ല, അക്കാലം കിഴക്കൻ ബംഗാളിൽ മഴക്കാലമാണ്. സൈനികനീക്കത്തിന് അനുയോജ്യമായ സമയമല്ലിത്’’. കാലാവസ്ഥ അനുകൂലമല്ലാത്തതിനാൽ വ്യോമസേനയ്ക്കും സഹായമെത്തിക്കാൻ തടസ്സം നേരിടും. കാത്തിരിക്കണം -ഇതാണ് സാം മനേക്‌ ഷാ പ്രധാനമന്ത്രിയോട്‌  സമയമാവശ്യപ്പെടാനുള്ള കാരണം.

പ്രധാനമന്ത്രിക്ക്‌ ആദ്യം അതുൾക്കൊള്ളാൻ ആയില്ലെന്നുതോന്നിയപ്പോൾ മനേക് ഷാ പറഞ്ഞു: ‘‘പ്രധാനമന്ത്രി, താങ്കൾ സംസാരിക്കാൻ വാതുറക്കുന്നതിന് മുമ്പുതന്നെ ഞാൻ എന്റെ രാജിക്കത്ത് അയക്കട്ടെ.  മാനസികമോ ശാരീരികമോ ആയ കാരണങ്ങളാൽ’’. ഇതേത്തുടർന്ന്,  തന്റെ നിർദേശം ഇന്ദിരാഗാന്ധി അംഗീകരിച്ചെന്ന്‌ സാം മനേക്‌ ഷാ പറയുന്നു. ഒമ്പതുമാസം കഴിഞ്ഞ് പ്രധാനമന്ത്രി വീണ്ടും ചോദിച്ചപ്പോഴായിരുന്നു മനേക്‌ ഷായുടെ പ്രശസ്തമായ ആ മറുപടി: ‘‘ഐ ആം ആൾവേയ്‌സ് റെഡി സ്വീറ്റി’’. യുദ്ധം ആരംഭിക്കേണ്ടത്‌ എപ്പോഴെന്ന് രാഷ്ട്രീയനേതൃത്വത്തോട് നിർദേശിക്കാനുള്ള പ്രൊഫഷണൽ നേതൃത്വമികവ് സാം മനേക് ഷായ്ക്കുണ്ടായിരുന്നു. പ്രതിരോധമന്ത്രിയായിരുന്ന വി.കെ. കൃഷ്ണമേനോനുമായി മനേക്‌  ഷായ്ക്കുണ്ടായിരുന്ന അകൽച്ചയും വിവാദങ്ങളുമെല്ലാം മനേക്‌ ഷായുടെ ഈ തന്റേടത്തിന്റെ പ്രതിഫലനമായിരുന്നു.

മനേക് ഷായും വാക്കുപാലിച്ചു. 1971 ഡിസംബർ നാലിന് ബംഗ്ലാദേശ് യുദ്ധം തുടങ്ങി. ഇന്ത്യയുടെ ധീരവും ചടുലവും അവിസ്മരണീയവുമായ യുദ്ധവിജയങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു അത്. യുദ്ധത്തിന്റെ പതിമ്മൂന്നാം നാൾ ധാക്കയിൽ ഇന്ത്യൻപതാക പാറിപ്പറന്നു. പാകിസ്താനിൽനിന്ന് വേറിട്ട് ബംഗ്ലാദേശ് എന്നൊരു പുതുരാഷ്ട്രം പിറന്നു. കീഴടങ്ങാൻ നിർദേശിച്ച്,   പാകിസ്താൻ സൈനികരോടുള്ള മനേക് ഷായുടെ സന്ദേശവും ഇതായിരുന്നു, ‘‘എന്തിന് വിലപ്പെട്ട ജീവനുകൾ നഷ്ടപ്പെടുത്തണം. നിങ്ങൾക്ക് വീടുകളിൽ തിരികെപ്പോയി നിങ്ങളുടെ കുട്ടികളെ കാണണ്ടേ. ഒരു ഭടനുമുന്നിൽ ആയുധംവെച്ച് കീഴടങ്ങുന്നതിൽ ഒരഭിമാനപ്രശ്നവുമില്ല. ഒരു സൈനികന് യോജിച്ച എല്ലാ ആദരവും നിങ്ങൾക്ക് ലഭിക്കും’’.

വിഭജനസമയത്ത്  മനേക്‌ ഷാ അംഗമായിരുന്ന ബ്രിട്ടീഷ് ആർമിയുടെ 12-ാം ഫ്രണ്ടിയർ ഫോഴ്‌സ് റെജിമെന്റിന്റെ നാലാം ബറ്റാലിയൻ പൂർണമായും പാകിസ്താൻ പട്ടാളത്തിന്റെ ഭാഗമായിമാറി. പാകിസ്താൻ ആർമിയിൽ തുടരണമെന്ന് മുഹമ്മദലി ജിന്ന മനേക് ഷായോട് ആവശ്യപ്പെട്ടെങ്കിലും ഇന്ത്യയിലെത്തി ഗൂർഖാ റൈഫിൾസിന്റെ കമാൻഡിങ്‌ ഓഫീസറാവുകയാണ് ചെയ്തത്. പാകിസ്താൻ  ആർമിയിലാണ് പോയിരുന്നതെങ്കിൽ എന്തുസംഭവിക്കുമായിരുന്നുവെന്ന് ഒരിക്കൽ മനേക് ഷായോട് ആരോ ചോദിച്ചു. ‘എന്നാൽ, എല്ലാ യുദ്ധങ്ങളും പാകിസ്താൻ ജയിക്കുമായിരുന്നു’ എന്നായിരുന്നു മനേക്‌ ഷായുടെ മറുപടി.  1973-ൽ വിരമിച്ചതിനുശേഷമാണ് അദ്ദേഹത്തെ സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യ ഫീൽഡ് മാർഷലായി പ്രഖ്യാപിച്ചത്. ഇക്കഴിഞ്ഞ ജൂൺ 27-ന് മനേക്‌ ഷാ മരിച്ചിട്ട് 12 വർഷം ­തികഞ്ഞു.