ഹംപി കണ്ടുമടങ്ങുമ്പോള്‍ തൊട്ടടുത്തുള്ള അനഗുന്തിയെന്ന മനോഹരമായ സ്ഥലം കാണാതെ മടങ്ങരുത്. രാമായണത്തിലെ ബാലിയുടെയും സുഗ്രീവന്റെയും രാജ്യമായ കിഷ്‌കിന്ധയാണ് ഇന്ന് അനഗുന്തിയെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത് 

ജീവിതം തളംകെട്ടി നില്‍ക്കുന്നുവെന്നൊരു തോന്നല്‍ ചിലപ്പോഴെങ്കിലും നമ്മളിലേക്ക് സന്നിവേശിക്കാറുണ്ടല്ലോ. അത്തരം സന്ദര്‍ഭങ്ങളിലാണ് ഞാന്‍ യാത്രകള്‍ ചെയ്യാറുള്ളത്. ജീവിതത്തെ ഒന്ന് റീചാര്‍ജ് ചെയ്യാന്‍ യാത്രകള്‍ സഹായിക്കും. ഈയൊരു ചിന്തയില്‍നിന്നാണ് കര്‍ണാടകയിലെ അനഗുന്തിയിലേക്കൊരു യാത്ര തരപ്പെടുത്തിയത്. കോഴിക്കോട്ടുനിന്ന് അനഗുന്തിയിലേക്കുള്ള ദൂരം ഒരു രാവും പകലും. പകലിന്റെ ഇടവേളകളില്‍ എവിടെവെച്ചെങ്കിലും നിങ്ങള്‍ക്ക് മൈസൂരിലേക്ക് യാത്ര ചെയ്യാം. വൈകുന്നേരം ഏഴുമണിക്ക് മൈസൂരില്‍നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന ഹംപി എക്സ്പ്രസ് പിറ്റേ ദിവസം രാവിലെ ഏഴുമണിക്ക് നിങ്ങളെ ഹോസ്പെറ്റ് റെയില്‍വേസ്റ്റേഷനില്‍ കൊണ്ടിറക്കും. ഇതാണ് ഹംപിയുടെയും അനഗുന്തിയുടെയും സമീപത്തുള്ള റെയില്‍വേ സ്റ്റേഷന്‍. ഹോസ്പെറ്റില്‍നിന്ന് ആറ് കിലോമീറ്റര്‍ അകലത്തിലുള്ള ഹംപി ബെല്ലാരി ജില്ലയിലും 20 കിലോമീറ്റര്‍ ദൂരത്തുള്ള അനഗുന്തി കൊപ്പള ജില്ലയിലുമാണ്. ഇവയെ വേര്‍തിരിക്കുന്നത് തുംഗഭദ്ര നദിയും. ഹംപിയിലേക്ക് ചരിത്രകുതുകികള്‍ എത്താറുണ്ടെങ്കിലും അനഗുന്തിയെ വിസ്മരിക്കാറാണ് പതിവ്. ഇതിഹാസവും ചരിത്രവുമുറങ്ങുന്ന ഭൂമികയാണ് അനഗുന്തി. രാമായണത്തിലെ കിഷ്‌കിന്ധാകാണ്ഡത്തില്‍ വര്‍ണിക്കുന്ന സുഗ്രീവന്റെയും ബാലിയുടെയും രാജ്യം.

Kishkindha
ഹോസ്‌പെറ്റ് - അനഗുന്തി റോഡ്‌

എല്ലാ യാത്രകളിലും മനസ്സിലേക്കോടിയെത്തുക അഭിനിയോസിസ് എന്ന ശിഷ്യനോട് പറഞ്ഞ സോക്രട്ടീസിന്റെ വാക്കുകളാണ്. യാത്രകള്‍ക്കൊടുവില്‍ ആകര്‍ഷകമായ കാഴ്ചകളൊന്നും കണ്ടില്ലെന്ന സ്ഥിരം പല്ലവിയുയര്‍ത്തുന്ന ശിഷ്യനോട് സോക്രട്ടീസ് മൊഴിഞ്ഞു: ''അഭിനിയോസിസ്, അടുത്ത പ്രാവശ്യം യാത്ര പോകുമ്പോള്‍ നീ അഭിനിയോസിസിനെ വീട്ടിലിരുത്തി പോവുക.'' ഇക്കുറി അഭിനിയോസിസ് കാണേണ്ടത് കാണുകയും കേള്‍ക്കേണ്ടത് കേള്‍ക്കുകയും ചെയ്തു. ഹോസ്പെറ്റ് റെയില്‍വേ സ്റ്റേഷനില്‍ ഇറങ്ങിയത് സോക്രട്ടീസിന്റെ വാക്കുകള്‍ സ്മരിച്ചുകൊണ്ടായിരുന്നു. മേല്‍വിലാസമില്ലാത്തവനായി, വേരുകളില്ലാത്തവനായി കന്നഡയും തെലുങ്കും ഹിന്ദിയും സംസാരിക്കുന്ന ആള്‍ക്കൂട്ടത്തിലേക്ക് അതിനാല്‍ നിഷ്പ്രയാസം ഇഴുകിച്ചേര്‍ന്നു. അനഗുന്തിയില്‍ രാവിലെ തന്നെയെത്തി. അനഗുന്തിയെന്നു കേള്‍ക്കുമ്പോള്‍ ഒരപരിചിതത്വം തോന്നാമെങ്കിലും നമുക്ക് സുപരിചിതമാണിവിടം. ഇതാണ് രാമായണത്തിലെ കിഷ്‌കിന്ധ. ഇവിടെ വെച്ചാണ് ബാലി-സുഗ്രീവ യുദ്ധം നടന്നതും ബാലിയെ ശ്രീരാമന്‍ നിഗ്രഹിച്ചതും. ആ ഇതിഹാസ ഗ്രാമത്തിലൂടെയാണ് യാത്ര. റോഡിനിരുവശത്തും നോക്കെത്താ ദൂരത്തോളം സൂര്യകാന്തിപ്പൂക്കളും മറ്റു പൂച്ചെടികളും പൂത്തുലഞ്ഞു നില്‍ക്കുന്നു. പൂക്കൃഷി ഇല്ലാത്തിടങ്ങളില്‍ നെല്‍കൃഷി. ഈ വിശാലതയ്ക്കിടയില്‍ വികൃതിപ്പിള്ളേര്‍ വലിച്ചെറിഞ്ഞ കളിപ്പാട്ടങ്ങള്‍പോലെ മലനിരകള്‍. മല എന്നു കേള്‍ക്കുമ്പോള്‍ മനസ്സിലേക്ക് ഓടിയെത്തുക നമ്മുടെ നാട്ടിലെ മലനിരകളായിരിക്കുമല്ലോ. എന്നാല്‍ തെറ്റി. മണ്ണുകൊണ്ടല്ല ഈ കുന്നുകള്‍ രൂപംകൊണ്ടിരിക്കുന്നത്. മറിച്ച് കൂറ്റന്‍ പാറക്കല്ലുകള്‍കൊണ്ടാണ്. ആനയോളം വലുപ്പമുള്ള പാറക്കല്ലുകള്‍. ഈ സമതല ഭൂമിയില്‍ എങ്ങനെയീ പാറക്കല്ലുകളെത്തിയെന്ന സംശയം ചുരമാന്തുമ്പോള്‍ ഗൈഡ് ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: ''സുഗ്രീവന്റെ വാനരപ്പട സേതുബന്ധനത്തിനുശേഷം ഉപേക്ഷിച്ചതാണിവ.''

ornaments
വാഴനാര് കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ ആഭരണങ്ങള്‍

വേനല്‍ക്കാലത്താണ് യാത്രയെങ്കില്‍ ഈ വഴിക്ക് വലിയ വര്‍ണഭംഗിയൊന്നുമില്ല. വെറുമൊരു വിജനപാത. കൃഷിക്കായി ഉഴുതൊരുക്കിയ പാടശേഖരം മാത്രമാണിവിടം. ഈ വിശാലതയില്‍ അവിടവിടെയായി രൂപഭംഗിയുള്ള വൃക്ഷങ്ങള്‍ തലയുയര്‍ത്തി നില്‍ക്കുന്നത് കൗതുകമുള്ള കാഴ്ചയാണ്. 'മലരണിക്കാടുകള്‍ തിങ്ങിവിങ്ങുന്നത്' മാത്രമല്ല പ്രകൃതിഭംഗി, ഊഷരഭൂമിക്കുമുണ്ട് ഒരു മനോഹാരിത എന്ന് നമ്മള്‍ സമ്മതിച്ചുപോകും. ഏതോ ചിത്രകാരന്റെ കാന്‍വാസില്‍നിന്നും ഒഴുകിയിറങ്ങിയപോലെയാണ് ഈ വൃക്ഷഭംഗി. നോക്കെത്താ ദൂരത്തെ ഈ വയല്‍ഭംഗിയില്‍ ഇടയന്മാര്‍ ആട്ടിന്‍പറ്റങ്ങളെ മേയ്ക്കുന്നതും കാണാം. കൈയില്‍ നീളന്‍ വടിയുമായി കായാമ്പൂവര്‍ണമുള്ള ഇടയക്കുട്ടികള്‍. ഇത്തരം കാഴ്ചകള്‍ക്കൊടുവില്‍ ആഞ്ജനേയ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തും.

Durga Temple
ദുര്‍ഗാക്ഷേത്രത്തിലെ മരത്തില്‍ ഭക്തര്‍ തൂക്കിയ പൊതികള്‍

ഭീമാകാരമായ പാറക്കല്ലുകളാല്‍ രൂപംകൊണ്ട ഒരു മലമുകളിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. ഹനുമാന്റെ അമ്മയായ അഞ്ജനാ ദേവി താമസിച്ചിരുന്നത് ഇവിടെയെന്ന് ഐതിഹ്യം. 575 പടവുകള്‍ താണ്ടി വേണം ക്ഷേത്രത്തിലെത്താന്‍. ഇരുന്നും കിതച്ചും മലമുകളിലെത്തി. അതിശക്തമായ തണുത്ത കാറ്റ് വീശിയടിക്കുന്നുണ്ട്. ഉയരങ്ങളില്‍നിന്ന് വലിച്ചെറിഞ്ഞ കടലാസ് തുണ്ടുപോലെ പറന്ന് നിലംപതിക്കുമോ എന്നൊരു ഭീതി നമ്മളെ കീഴ്പ്പെടുത്തും. ഉത്തരേന്ത്യയില്‍നിന്നും മറ്റും വന്ന കര്‍ഷകരായ വയോവൃദ്ധര്‍ അനായാസേന ഈ പടികള്‍ കയറിയിറങ്ങുന്നത് കണ്ടപ്പോള്‍ അസൂയ തോന്നി. ഹനുമാന്‍ ഇവിടെ സ്വയംഭൂവാണത്രെ. മലമുകളില്‍ സന്ദര്‍ശകര്‍ക്കായി ഒരു സണ്‍സെറ്റ് പോയന്റും ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ട്. മനോഹരമാണത്രേ ഇവിടെനിന്നുള്ള അസ്തമയക്കാഴ്ച. കിഷ്‌കിന്ധ ആയതുകൊണ്ടാവണം എവിടെയും വാനരന്മാര്‍തന്നെ.

Valikila
വാലികില

യാത്രകളില്‍ ചില തമാശകളുമുണ്ടാകുമല്ലോ. കാതറിന്‍ എന്ന ഫ്രഞ്ച് സുന്ദരിയെ പരിചയപ്പെട്ടതും ഈ മലമുകളില്‍വെച്ചുതന്നെ. കരിങ്കല്ലുകളെക്കുറിച്ച് ഗവേഷണം നടത്തുകയാണാ പെണ്‍കുട്ടി. മാഡം എന്നു വിളിച്ചപ്പോള്‍ അവള്‍ പറഞ്ഞു: ''ദയവുചെയ്ത് മാഡം എന്നു വിളിക്കാതെ. ഞാന്‍ വെറും പത്തൊമ്പത് വയസ്സുള്ള പെണ്‍കുട്ടിയാണ്.'' അവളോടൊപ്പം പടികളിറങ്ങി. അവളിനി തഞ്ചാവൂര്‍ ക്ഷേത്രത്തിലേക്കാണ് പോകുന്നതെന്നും അവിടെയുള്ള കരിങ്കല്ലുകളെക്കുറിച്ച് പഠിക്കേണ്ടതുണ്ടെന്നും പറഞ്ഞു. അറിവിനെ തേടുന്ന ആ പെണ്‍കുട്ടിയോട് ഭയ-ഭക്തി ബഹുമാനം തോന്നിയെന്നതാണ് വാസ്തവം. അപ്പോഴാണ് എന്നോടൊപ്പമുള്ള ത്യാഗരാജനെന്ന സ്‌നേഹിതന്‍ ഒരു സത്യം മനസ്സിലാക്കിയത്. താന്‍ പുതുതായി വാങ്ങിച്ച വില കൂടിയ ഷൂസ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മുന്നില്‍ മറന്നിട്ടിരിക്കുന്നു. അവന്‍ 575 പടവുകള്‍ വീണ്ടും താണ്ടുന്നത് ചിരിയടക്കി നോക്കിനിന്നു- ഒരു സുന്ദരി വരുത്തിവെച്ച വിന.

Anasooya's Shop
ഗഗനമഹലിന് സമീപമുള്ള അനസൂയയുടെ കട
 

ഒരല്പംകൂടി മുന്നോട്ടു പോയാല്‍ ഗ്രാമത്തിലെ പ്രധാന കവലയിലെത്തും- ഗഗനമഹല്‍- അനഗുന്തിയിലെ ആദ്യ രാജാക്കന്മാരിലാരുടെയോ കൊട്ടാരം. ഇന്നിപ്പോള്‍ ഏറെക്കുറെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട നിലയിലാണത്. ഇവിടെയൊരു ചത്വരമുണ്ട്. ഒരു കൊച്ചു ബാര്‍ബര്‍ഷാപ്പും ചെറിയൊരു പലചരക്കു കടയും അനസൂയചേച്ചിയുടെ ചായക്കടയും ചത്വരത്തിന് അതിരുകളിടുന്നു. ഇതാണിവരുടെ അങ്ങാടി. അനസൂയച്ചേച്ചിയുടെ കടയില്‍നിന്നും ഒന്നാന്തരം പ്രാതല്‍ ലഭിക്കും. ഉച്ചഭക്ഷണം ലഭിക്കാന്‍ മറ്റ് ഹോട്ടലുകളൊന്നും ഇവിടെയില്ലെന്ന് ഓര്‍ക്കുക. അതിനാല്‍ മലബാര്‍ ഭാഷയില്‍ പറഞ്ഞാല്‍ ഒന്ന് 'സോപ്പിട്ടാല്‍' ഒന്നാന്തരം വറുത്തരച്ച കോഴിക്കറിയും കൂട്ടി ഉച്ചയ്ക്ക് ഒരൂണ് അനസൂയച്ചേച്ചിയില്‍നിന്ന് തരപ്പെടുത്താം. ഒരല്പം അകലത്തായി ദുര്‍ഗാക്ഷേത്രം. അവിടെ പൂജാദ്രവ്യങ്ങള്‍ വര്‍ണപ്പകിട്ടാര്‍ന്ന തുണികളില്‍ പൊതിഞ്ഞ് നമുക്ക് ലഭിക്കും. ഒരാഗ്രഹം മനസ്സില്‍ കരുതി ക്ഷേത്രാങ്കണത്തിലുള്ള മരത്തില്‍ കെട്ടിത്തൂക്കി മനസ്സിരുത്തി ഒന്ന് പ്രാര്‍ഥിച്ചോളൂ. ആഗ്രഹം സഫലീകരിക്കുമെന്നാണ് വിശ്വാസം. നമുക്ക് മുമ്പേ വന്നവരുടെ ആഗ്രഹപ്പൊതികള്‍ ആ മരങ്ങളില്‍ നില്‍ക്കുന്നത് കാണാന്‍ നല്ല ചന്തമുണ്ട്. ഒറ്റനോട്ടത്തിലത് ഫലങ്ങള്‍ നിറഞ്ഞൊരു മരമാണെന്നേ തോന്നൂ. ഇവിടെയും വാനരര്‍ നിരവധി.

Gaganamahal
ഗഗനമഹലിന് സമീപമുള്ള കാഴ്ച

ഇനി പോകുന്നത് ബാലി താമസിച്ചുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്ന ഗുഹയിലേക്കാണ് -വാലികില (നമ്മുടെ ബാലി ഇന്നാട്ടുകാര്‍ക്ക് വാലിയാണ്). പാറക്കല്ലുകള്‍ ചവിട്ടിക്കയറിയുള്ള നടത്തം ഒരല്പം ദുഷ്‌കരംതന്നെ. ഉയരങ്ങളെ എത്തിപ്പിടിക്കാന്‍ വെമ്പുന്ന കൂറ്റന്‍ പാറകള്‍ക്കിടയില്‍ വലിയൊരു ഗുഹ. ഇതായിരുന്നുവത്രെ ബാലിയുടെ വാസസ്ഥലം. പിന്നീടെത്തിയത് 'ചിന്താമണി' എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഗുഹയിലാണ്. ശ്രീരാമ ലക്ഷ്മണന്മാര്‍ പലപ്പോഴും വിശ്രമിച്ചിരുന്നതും സുഗ്രീവനുമായി ബാലിക്കെതിരെ യുദ്ധതന്ത്രങ്ങള്‍ മെനഞ്ഞിരുന്നതും ഇവിടെവെച്ചായിരുന്നുവത്രെ. ആലോചനായോഗങ്ങള്‍ കൂടിയിരുന്നതുകൊണ്ടാണ് ചിന്താമണിയെന്ന പേര് വന്നത്. കൂറ്റന്‍ പാറക്കല്ലുകള്‍ മേല്‍ക്കൂരയൊരുക്കുന്ന സാമാന്യം വലിയൊരു ഗുഹയാണത്. ശ്രീരാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പാദസ്പര്‍ശമേറ്റ ഗുഹയില്‍ വിശ്രമിച്ചു; മയങ്ങിയെന്നതാണ് വാസ്തവം.

Chinthamani cave
ചിന്താമണി ഗുഹ

പുറത്ത് 42 ഡിഗ്രി ചൂടാണെങ്കിലും ഗുഹയ്ക്കകം എയര്‍കണ്ടീഷന്‍ പ്രതീതിയാണ്. സ്വിച്ചിട്ടപോലെ ഉറങ്ങാനും ഉണരാനും കഴിവുള്ള മധുരാജ് ഈ അന്തരീക്ഷം ശരിക്കും മുതലാക്കി കൂര്‍ക്കംവലി തുടങ്ങി. പുഴക്കരയിലും പുഴയിലും കൂറ്റന്‍ പാറക്കല്ലുകള്‍ നിരവധി. വിജയനഗരസാമ്രാജ്യത്തിലെ ശക്തനായ രാജാവായിരുന്ന കൃഷ്ണദേവരായരുടെ ഓര്‍മയ്ക്കായി സുന്ദരമായൊരു 64 കാല്‍ മണ്ഡപവും നദിയിലെ പാറയില്‍ പണിതിട്ടുണ്ട്. നദിക്കരയില്‍ പലയിടത്തും വട്ടത്തോണികള്‍ കമിഴ്ത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്-മഴക്കാലത്ത് സജീവമാകാന്‍ വേണ്ടി. പുഴയ്ക്കക്കരെയാണ് 'ഋശ്യമൂകാചല'മെന്ന ബാലികേറാമല.

Chinthamani
ചിന്താമണി ഗുഹ

വൈകുന്നേരം അനഗുന്തിഗ്രാമത്തെ അറിയാനായി ഒന്നു കറങ്ങി. ഇത് യുനെസ്‌കോയുടെ പട്ടികയില്‍ ഒരു പൈതൃക ഗ്രാമമാണ്-വൃത്തിയും വെടിപ്പുമുള്ള -ലാളിത്യം കൈവിടാത്ത ഒരു ജനതയും അവരുടെ വാസസ്ഥലങ്ങളും. വീടുകളെല്ലാംതന്നെ ഒറ്റനിലയാണ്. കോണ്‍ക്രീറ്റ് കെട്ടിടങ്ങള്‍ ഇവിടെ ഇല്ലെന്നോര്‍ക്കുക. വീടിനോടുചേര്‍ന്ന് മുമ്പില്‍ത്തന്നെ പശുത്തൊഴുത്ത് -നമ്മുടെ കാര്‍ഷെഡ്ഡുകള്‍പോലെ. ടൂറിസ്റ്റുകളുമായെത്തുന്ന മോട്ടോര്‍ വാഹനങ്ങളല്ലാതെ മറ്റു വാഹനങ്ങള്‍ ഇവിടെ വിരളം. ജനതയില്‍ നല്ലൊരു ഭാഗം ഇടയരും കൃഷിക്കാരുമാണ്. വൃത്തിയും വെടിപ്പുമുള്ള ഇക്കൂട്ടരുടെ വീട് കണ്ടാല്‍ സമ്പന്നതയ്ക്ക് മാത്രമേ വൃത്തി അവകാശപ്പെടാനാവൂ എന്ന ധാരണ അസ്ഥാനത്താണെന്ന് ബോധ്യപ്പെടും. പല വീടുകളിലും ഹോംസ്റ്റേ സൗകര്യമുണ്ട്. മിക്ക വീട്ടമ്മമാരും വാഴപ്പോളയില്‍നിന്ന് കരകൗശല വസ്തുക്കള്‍ നിര്‍മിക്കുന്നതില്‍ വ്യാപൃതരാണ്. മുത്തശ്ശിമാരും വാഴനാര് പിരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഉത്പന്നങ്ങള്‍ വില്‍ക്കാനും വെച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ കൊടിയ ചൂടിലും ഒരാള്‍പോലും കുട ഉപയോഗിക്കുന്നതായി കണ്ടില്ല എന്നത് അദ്ഭുതപ്പെടുത്തി. ഗ്രാമത്തിലെ വൃദ്ധസമൂഹം വെടിപറഞ്ഞിരിക്കുന്നതും ഈ കൊടുംവെയിലില്‍തന്നെ. ഋതുഭേദങ്ങളെ തങ്ങളിലേക്ക് സന്നിവേശിപ്പിക്കാന്‍ ജീവിതം അവരെ പഠിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. 2009-ലാണത്രെ അവര്‍ക്ക് കാര്യപ്പെട്ടൊരു മഴക്കാലം ലഭിച്ചത്. തെരുവിലെ വാനരക്കൂട്ടം ആവര്‍ത്തിച്ച് ഓര്‍മിപ്പിക്കുന്നു: 'ഇത് കിഷ്‌കിന്ധയാണ്; ഞങ്ങളുടെ രാജ്യം.'

artist
കരകൗശല വസ്തുക്കളുമായി കലാകാരി
Yathra
മാതൃഭൂമി യാത്ര
ഈ ലക്കം വാങ്ങാന്‍
ഇവിടെ ക്ലിക്ക് ചെയ്യുക

രാമായണകഥകള്‍ മാത്രമല്ല, ചരിത്രവും ഈ ഭൂമികയിലുറങ്ങുന്നു. 1336 മുതല്‍ 1565 വരെ ഭാരതചരിത്രത്തില്‍ തിളങ്ങിനിന്നിരുന്ന വിജയനഗര സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ആദ്യതലസ്ഥാനമായിരുന്നു അനഗുന്തിയെന്ന ഈ കൊച്ചുഗ്രാമം. ഈ കൊച്ചുഗ്രാമത്തിന്റെ ലാളിത്യത്തിലേക്കാണ് മുഹമ്മദ് തുഗ്ലക്ക് പടയോട്ടം നടത്തിയത്. ആയിരങ്ങള്‍ക്കാണ് ജീവനാശം സംഭവിച്ചത്. ഇതിനെതിരെ ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ ഹൈന്ദവരാജാക്കന്മാര്‍ ശൃംഗേരി മഠാധ്യക്ഷന്റെ അനുഗ്രഹാശിസ്സുകളോടുകൂടി സംഘടിച്ചു. ബിക്കു, ഹക്കു എന്നീ സഹോദരന്മാര്‍ വിജയനഗര സാമ്രാജ്യത്തിന് തറക്കല്ലിടുകയും ചെയ്തു. ഈ കൊച്ചുഗ്രാമമായിരുന്നു വിജയനഗര സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ആദ്യ തലസ്ഥാനം. പിന്നീടിത് ഹംപിയിലേക്ക് മാറ്റി സ്ഥാപിച്ചു. മടക്കയാത്രയില്‍ ഞങ്ങള്‍ ആവശ്യത്തിലേറെ നിശ്ശബ്ദരായിരുന്നു. രാമായണകഥകളും വിജയനഗര സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ പടയോട്ടങ്ങളുമായിരുന്നു മനസ്സുനിറയെ. വീണ്ടും വരുവാനായി ഒരു മടക്കയാത്ര അങ്ങനെ ആരംഭിച്ചു.

(മാതൃഭൂമി യാത്ര സെപ്റ്റംബര്‍ ലക്കത്തില്‍ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചത് )