കേദാര്‍നാഥ് പോകണം; കുറച്ചു നാളായുള്ള ആഗ്രഹമാണ്. ഫോട്ടോഗ്രാഫിയോടുള്ള താല്പര്യം മാത്രമായിരുന്നില്ല, ഒരു സംസ്‌കാരത്തെ അടുത്തറിയാനുള്ള ആഗ്രഹവും കൂടിയായിരുന്നു ഈ യാത്രയ്ക്കു പിന്നില്‍. ഒറ്റക്കാണ് യാത്ര എന്നു പറഞ്ഞപ്പോള്‍ എല്ലാവരും നിരുത്സാഹപ്പെടുത്തി. പക്ഷെ സഹപ്രവര്‍ത്തകനും ഫോട്ടോഗ്രാഫറുമായ പ്രദീപായിരുന്നു തീരുമാനവുമായി മുന്നോട്ടുപോകാന്‍ പ്രേരണയായത്...

ഹരിദ്വാര്‍ - ഋഷികേഷ് - കേദാര്‍നാഥ്, തിരികെ ഡല്‍ഹി വഴി മടക്കം. ഇതാണ് പ്ലാന്‍.
 
എല്ലാ വെള്ളിയാഴ്ചയും രാവിലെ 8.45-ന് തിരുവനന്തപുരം കൊച്ചുവേളി റയില്‍വേ സ്റ്റേഷന്‍ നിന്നും ഹരിദ്വാര്‍ വഴി ഡെറാഡൂണിലേക്ക് ഒരു ട്രെയിനുണ്ട്. 22659, കൊച്ചുവേളി - ഡെറാഡൂണ്‍ സൂപ്പര്‍ഫാസ്റ്റ്. ടിക്കറ്റ് ബുക്ക് ചെയ്തു. മഴക്കാലം തുടങ്ങിയിരുന്നതിനാല്‍ ചാറ്റല്‍ മഴയുടെ അകമ്പടിയോടെ രാവിലെ 8.30 ആയപ്പോള്‍ സ്റ്റേഷനില്‍  എത്തി. എനിക്കു പോകേണ്ട ട്രെയിന്‍ കാത്തു കിടപ്പുണ്ടായിരുന്നു. സീറ്റ് നമ്പര്‍ കണ്ടെത്തി വസ്ത്രങ്ങളും ക്യാമറയും അടങ്ങിയ ബാഗ് ഒതുക്കി വച്ചു. ട്രെയിന്‍ പുറപ്പെടാനായി കാത്തിരുന്നു. അധികം സ്റ്റോപ്പുകള്‍ ഇല്ലാത്ത ട്രെയിന്‍ ആണ്. പാന്‍ട്രിയും ഇല്ല. ഇടയ്ക്ക് നിര്‍ത്തുന്ന ചുരുക്കം സ്റ്റേഷനുകളില്‍ എവിടെ നിന്നെങ്കിലും വേണം ഫുഡ് വാങ്ങാന്‍.

keda

എറണാകുളവും കോഴിക്കോടും കണ്ണൂരും പിന്നിട്ട് 8.45 ആയപ്പോള്‍ ട്രെയിന്‍ മംഗലാപുരം എത്തി. മംഗലാപുരം കഴിഞ്ഞാല്‍ പിന്നെയുള്ള കാഴ്ചകളെല്ലാം ഒരുപോലെയാണ്. ഇരുവശവും നീണ്ടു നിവര്‍ന്നു കിടക്കുന്ന കൃഷിയിടങ്ങളും ചിലയിടങ്ങളിലായി ചെറിയ കുന്നുകളും. കേരളം കഴിഞ്ഞാല്‍ വിജനമായ സ്ഥലങ്ങളിലൂടെയാണ് റെയില്‍പാത കൂടുതലും കടന്നു പോകുന്നത്. അതു കൊണ്ടു തന്നെ പ്രധാനറയില്‍വേ സ്റ്റേഷന് സമീപം മാത്രമാണ് ജനവാസം കാണാന്‍ കഴിയുന്നതും. 

മംഗലാപുരത്തു നിന്നും രാത്രി ഭക്ഷണം വാങ്ങിക്കഴിച്ച ശേഷം ഉറങ്ങാന്‍ കിടന്നു. പുറത്ത് നല്ല മഴ. 

പിറ്റേന്നു രാവിലെ 5.30-ന് ഉറക്കമുണര്‍ന്നപ്പോള്‍ ട്രെയിന്‍ കണ്‍കവലി (മഹാരാഷ്ട്ര) സ്റ്റേഷനില്‍ എത്തിയിരുന്നു. ഏതോ ട്രെയിനിനു കടന്നു പോകാന്‍ വേണ്ടി നിര്‍ത്തിയതാണ്. പുറത്തു നല്ല തണുപ്പും ചാറ്റല്‍ മഴയും. ഇവിടെയും മണ്‍സൂണ്‍? ഭാഗ്യം ചായ വില്‍ക്കാന്‍ ഒരാള്‍ ഓടി വരുന്നു. രാവിലെ ഒരു ചായയും പത്രവും ഇല്ലാതെ മലയാളിക്ക് എങ്ങനെ ഒരു ദിവസം തുടങ്ങാന്‍ പറ്റും? 

നമ്മുടെ നാട്ടില്‍ കിട്ടുന്ന ചായയുടെ കാല്‍ ഭാഗം മാത്രമുള്ള കപ്പില്‍ ചായക്ക് വില 10 രൂപ. നല്ല മധുരമാണ്. ട്രെയിന്‍ സ്റ്റേഷന്‍ വിട്ടു കഴിഞ്ഞപ്പോള്‍  കുറെ സമയം വാതില്‍ക്കല്‍ പോയി നിന്നു. പുതിയ പുതിയ സ്ഥലങ്ങള്‍ കാണാനുള്ള ആകാംക്ഷയുമായി. ട്രെയിന്‍ കടന്നു പോകാനായി നിര്‍മിച്ച കുറെ തുരങ്കങ്ങള്‍ അല്ലാതെ കാര്യമായൊന്നും അവിടില്ല. 

മഹാരാഷ്ട്ര, ഗുജറാത്ത്, രാജസ്ഥാന്‍, ഹരിയാന, ഡല്‍ഹി എന്നിങ്ങനെ അഞ്ചു സംസ്ഥാനങ്ങള്‍ പിന്നിട്ട് മൂന്നാം ദിവസം വൈകുന്നേരം 6.45 ആയപ്പോഴേക്കും ട്രെയിന്‍ ഹരിദ്വാറിലെത്തി. യാത്രക്കാരില്‍ നല്ലൊരു ശതമാനവും അവിടെ ഇറങ്ങുവാനുള്ളവരായിരുന്നു. 

_______________________

പ്‌ളാറ്റ്‌ഫോമിലേക്ക് കാലെടുത്തു വെച്ചപ്പോള്‍ കണ്ട കാഴ്ച എന്നെ അമ്പരപ്പിച്ചു. പൂരപ്പറമ്പുപോലെ പ്‌ളാറ്റ്‌ഫോം നിറയെ ആളുകള്‍. പത്തും ഇരുപതും പേരടങ്ങുന്ന ഗ്രൂപ്പുകള്‍ വട്ടം കൂടി ഇരിക്കുന്നു. എല്ലാം സാധാരണക്കാര്‍. പോകാനുള്ള ട്രെയിന്‍ കാത്തിരിക്കുന്നവരാകും. ചിലപ്പോള്‍ ട്രെയിന്‍ നാളെയോ മറ്റെന്നാളോ ആയിരിക്കും പുറപ്പെടുക. അതുവരെ അവര്‍ ഇവിടെ തന്നെ ഉണ്ടാവും. കാവി വസ്ത്രമണിഞ്ഞ സ്വാമിമാരും കളര്‍ഫുള്‍ വസ്ത്രങ്ങള്‍ ധരിച്ച രാജസ്ഥാനികളും എന്നിലെ ഫോട്ടോഗ്രാഫറെ ഉണര്‍ത്തി. പക്ഷെ ബാഗില്‍ നിന്ന് കാമറ എടുക്കാന്‍ പോലും വയ്യാത്ത അത്ര തിരക്ക്. ഒരുവിധത്തില്‍ ഉന്തിത്തള്ളി, നിരാശയോടെ ഞാന്‍ സ്റ്റേഷന് പുറത്തെത്തി.

keda
 
സ്റ്റേഷന് പുറത്തിറങ്ങിയ പാടേ റിക്ഷാവാലകളും ഓട്ടോക്കാരും എന്റെ പിന്നാലെ കൂടി. എനിക്കു താമസിക്കേണ്ട ഹോട്ടല്‍ ഞാന്‍ നേരത്തെ ബുക്ക് ചെയ്തിരുന്നതിനാല്‍ സ്ഥലം അന്വേഷിച്ച് സമയം കളയേണ്ടിവന്നില്ല. ഹോട്ടലിന്റെ പേര് പറഞ്ഞപ്പോഴേ അറിയാമെന്നു പറഞ്ഞ് റിക്ഷാക്കാരന്‍ എന്റെ ബാഗെടുത്ത് വണ്ടിയില്‍ വെച്ചു. 50 രൂപ കൂലി ആവശ്യപ്പെട്ടു, ഞാന്‍ സമ്മതിച്ചു.  

വഴിനീളെ തിരക്ക്. ആളുകളും റിക്ഷകളുമായി ബഹളം. നല്ല പ്രായമുള്ള ഒരാളായിരുന്നു എന്റെ റിക്ഷ ചവിട്ടിയിരുന്നത്. റിക്ഷ ചവിട്ടാന്‍ അയാള്‍ ബുദ്ധിമുട്ടുന്നത് കണ്ടപ്പോള്‍ വിഷമം തോന്നി. റയില്‍വേ സ്റ്റേഷന് മുന്നിലെ വഴിയില്‍ കൂടി റിക്ഷ നീങ്ങിത്തുടങ്ങി. ഒരു ഹോട്ടലിന് മുന്നില്‍ റിക്ഷ നിര്‍ത്തി. 

ഞാന്‍ നോക്കിയപ്പോള്‍ എനിക്കു പോകേണ്ടിയിരുന്ന ഹോട്ടലിന്റെ പേരല്ല അവിടെ കണ്ടത്. ഞാന്‍ പറഞ്ഞു ഇതല്ല. ശരിയെന്നു പറഞ്ഞ് അയാള്‍ റിക്ഷ വീണ്ടും ചവിട്ടിത്തുടങ്ങി. വേറൊരു ഹോട്ടലിന്റെ മുന്നില്‍ നിര്‍ത്തി. ആ ഹോട്ടലിന്റേയും പേര് മറ്റൊന്നായിരുന്നു. അയാള്‍ക്ക് എനിക്കു പോകേണ്ട ഹോട്ടല്‍ അറിയില്ല എന്ന് എനിക്കു വ്യക്തമായി. 

ഞാന്‍ ഇറങ്ങി അടുത്തു കണ്ട ഹോട്ടലില്‍ എന്റെ ഹോട്ടലിന്റെ അഡ്രസ് പറഞ്ഞു. അത് തൊട്ടടുത്തു തന്നെയായിരുന്നു. റയില്‍വേ സ്റ്റേഷനില്‍ നിന്നും നടക്കാനുള്ള ദൂരം. ഒടുവില്‍ പറഞ്ഞതിന്റെ ഇരട്ടികൊടുത്ത് ഞാന്‍ റിക്ഷാവാലയെ യാത്രയാക്കി. 500-1000 രൂപ നിരക്കില്‍ അവിടെ നല്ല മുറികള്‍ കിട്ടും (എ.സി., ഫ്രീ വൈഫൈ തുടങ്ങിയ സൗകര്യങ്ങളോടെ .)  ചെന്ന് കയ്യും കാലുമൊക്കെ കഴുകി, കാമറാ ബാഗും തൂകി ഞാന്‍ ഇറങ്ങി. 

_____________

ഒരു ഇടുങ്ങിയ വഴിയിലായിരുന്നു ഹോട്ടല്‍. ആ വഴി നേരെ ചെല്ലുന്നത് നിരഞ്ജനി മാര്‍ഗിലേക്കാണ്. വഴിയിലും നല്ല തിരക്ക്. വലത്തേക്ക് തിരിഞ്ഞപ്പോള്‍ ഒരു പാലം കണ്ടു. ഗംഗാനദിക്ക് കുറുകെയുള്ള പാലമാണ്. ഇതുവഴിയാണ് ഋഷികേശിലേക്ക് പോകുന്നത്. നദിയുടെ ഇരുവശവും നിറയെ ആളുകള്‍. ഗംഗാ ആരതിയുടെ സമയമാണ്. കയ്യില്‍ വിളക്കുകളുമായി പൂജാരിമാര്‍ മന്ത്രങ്ങള്‍ ഉരുവിട്ട് ഗംഗയെ ഉഴിയുന്നു. കൂടി നില്‍ക്കുന്ന ഭക്തരുടെ നാവുകളില്‍ ദേവീ-ശിവ സ്തുതികള്‍ മാത്രം. അവിടെ നിന്നുകൊണ്ട് ഞാന്‍ കുറേ ചിത്രങ്ങള്‍ കാമറയില്‍ പകര്‍ത്തി.

പാലത്തിനോട് ചേര്‍ന്ന് താഴേക്ക് പടിക്കെട്ടുകളുണ്ട്. ചെറിയ പടികളിലൂടെ ഗംഗയിലേക്ക് ഇറങ്ങിച്ചെല്ലാം. ആളുകളുടെ നല്ല തിരക്ക്. ഗംഗയില്‍ ഒന്നു മുങ്ങി നിവര്‍ന്നാല്‍ കഴിഞ്ഞ ഏഴു ജന്മങ്ങളിലെ പാപങ്ങളില്‍ നിന്ന് മുക്തി ലഭിക്കുമെന്നാണ് വിശ്വാസം. ആളുകള്‍ക്ക് ഇറങ്ങി നില്‍ക്കാനും അപകടങ്ങള്‍ ഒഴിവാക്കാനുമായി ഇരുമ്പു പൈപ്പുകള്‍ സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. പിടിച്ചു നില്‍ക്കാന്‍ ചങ്ങലയും. പ്രാര്‍ത്ഥനയോടെ ആളുകള്‍ ഗംഗയില്‍ മുങ്ങിക്കുളിക്കുന്നത് കാണാം. 

10 രൂപ കൊടുത്താല്‍ ഗംഗയില്‍ ഒഴുക്കാനുള്ള ആരതി വാങ്ങാന്‍ കിട്ടും. കച്ചവടക്കാരുടെ നല്ല തിരക്കും ഉണ്ടവിടെ. സമയം ഏഴു മണി കഴിഞ്ഞെങ്കിലും നല്ല വെളിച്ചമുണ്ട്. സൂര്യന്‍ ഇനിയും വിട പറഞ്ഞിട്ടില്ല. കൂട്ടത്തോടെയും ഒറ്റക്കും ആളുകള്‍ അങ്ങോട്ടുമിങ്ങോട്ടും നടക്കുന്നു. ആളുകള്‍ അധികവും  അവിടെ തന്നെ രാത്രി തങ്ങാനുള്ള തയാറെടുപ്പിലാണ്, ഗംഗയുടെ കരയില്‍ കിടന്നുറങ്ങുവാന്‍. ഞാനും ഗംഗയിലേക്കിറങ്ങി. 

keda

വെള്ളത്തിന് നല്ല തണുപ്പ്. ഹിമാലയത്തിലെ മഞ്ഞുരുകി വരുന്ന വെള്ളമാണ്. ഗംഗയുടെ പടികളിലും കരയിലും നിരവധി സന്യാസിമാര്‍  ഇരിപ്പുണ്ട്. കൂട്ടത്തോടെ ഇരിക്കുന്ന സന്യാസിമാര്‍ ചില്ലും (Chillum - കളിമണ്ണ് കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ പുകയില നിറച്ചു വലിക്കാന്‍ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒരുതരം കുഴല്‍ ) ആഞ്ഞു വലിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുന്നതു കാണാം. അവരുടെ മുഖങ്ങളില്‍ ഒരുതരം ഉന്മാദാവസ്ഥയാണ്. ഗംഗയില്‍ അപ്പോഴും ആളുകള്‍ കുളിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. തുണികളും പ്ലാസ്റ്റിക് കവറുകളും വിരിച്ച് ആളുകള്‍ അവര്‍ക്ക് കിടക്കുവാനുള്ള സ്ഥലങ്ങള്‍ ഒരുക്കിവരുന്നു. കര്‍പ്പൂരത്തിന്റെയും എണ്ണയുടെയും ഭസ്മത്തിന്റെയും മണമാണ് ഗംഗക്ക്. ഒമ്പതു മണിയോടെ ഞാന്‍ തിരികെ ഹോട്ടലിലേക്ക് നടന്നു.
 
പിറ്റേന്ന് രാവിലെ നാലു മണിക്ക് ഞാന്‍ ഉണര്‍ന്നു. ചൂടുവെള്ളത്തില്‍ നന്നായൊന്ന്  കുളിച്ചു. 4.30 മണിയോടെ ഞാന്‍ ഇറങ്ങി. പുറത്തിറങ്ങിയപ്പോള്‍ ചെറിയ വെളിച്ചമുണ്ട്. ഇവിടുത്തെ ഒരു ആറു മണിയുടെ അവസ്ഥ. തലേന്ന് പോയ പാലത്തിന്റെ അടുത്തു കൂടി ഒരു വഴിയുണ്ട്. അതു ചെല്ലുന്നത് മാര്‍ക്കറ്റിലേക്കാണ്. മാര്‍ക്കെറ്റിനുള്ളില്‍ കൂടി നടന്നു പോയാല്‍ മനസാ ദേവീ ക്ഷേത്രത്തില്‍ ചെല്ലാം. 

kedar

മാര്‍ക്കറ്റിനുള്ളില്‍ നടക്കുവാനുള്ള സ്ഥലം മാത്രമേയുള്ളൂ. ഇരുവശവും കടകള്‍. ഒന്നും തുറന്നിട്ടില്ല. ഒരു ചായപ്പീടിക കണ്ടു. വീണ്ടും നമ്മുടെ നാട്ടിലെ ചായയുടെ നാലിലൊന്ന് വലിപ്പവും 10 രൂപയുമുള്ള ഒരെണ്ണം കുടിച്ചു. ഏലക്ക ചേര്‍ത്ത നല്ല രസികന്‍ ചായ. വഴിയുടെ ഇരുവശവും നിറയെ ഹോട്ടലുകളും കടകളുമാണ്. ഒരു കിലോമീറ്ററിലധികം നടന്നിട്ടുണ്ടാവും, വഴിയില്‍ ആളുകളുമുണ്ട്. 

kedar

ആ വഴി നേരെ ചെന്നു നില്‍ക്കുന്നത് പുണ്യനഗരമായ  ഹരിദ്വാറിലെ പ്രധാന സ്ഥലമായ ഹര്‍ കി പൗരിയിലാണ് (har ki pouri). വേദ കാലഘട്ടത്തില്‍ ശിവനും വിഷ്ണുവും ഹര്‍ കി പൗരിയിലെ ബ്രഹ്മ്മകുണ്ഡ് സന്ദര്‍ശിച്ചിരുന്നതായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. വൈകുന്നേരങ്ങളിലെ ഗംഗാ ആരതി പ്രധാനമായും നടക്കുന്നത് ഇവിടെയാണ്. നല്ല തിരക്ക്. ഗംഗയില്‍ മുങ്ങി കുളിക്കുവാനുള്ള ആളുകളുടെ തിരക്കാണ്. ഗംഗയുടെ ഇരുവശങ്ങളിലേക്കും സഞ്ചരിക്കുവാന്‍ പാലങ്ങള്‍ നിര്‍മിച്ചിരിക്കുന്നു. 12 വര്‍ഷത്തില്‍ ഒരിക്കല്‍ നടക്കുന്ന കുംഭമേളയില്‍ പങ്കെടുക്കുവാന്‍ ലക്ഷങ്ങളാണ് ഇവിടേക്ക് എത്തുന്നത്. ആറു വര്‍ഷത്തിലൊരിക്കല്‍ അര്‍ദ്ധ കുംഭമേളയും നടക്കാറുണ്ട്. മനസാ ദേവി ക്ഷേത്രം ഇവിടെനിന്ന് ഇനിയും അകലെ ഒരു കുന്നിന്റെ മുകളിലാണ്. പോയി വരാന്‍ ഒരുപാട് സമയമാകുമെന്നതിനാല്‍ ഞാന്‍ ആ ശ്രമം ഉപേക്ഷിച്ചു. കുറച്ചു സമയം ചിലവഴിച്ച ശേഷം ഞാന്‍ തിരികെ നടന്നു. ഇനി ഋഷികേശിലേക്ക്.

______________

28 കിലോമീറ്റര്‍ ദൂരമുണ്ട് ഇവിടെ നിന്നും ഋഷികേശിലേക്ക്. മാര്‍ക്കറ്റിന്റെ അടുത്തായി മിനി ബസുകള്‍ക്ക് ഒരു പാര്‍ക്കിങ് സ്ഥലമുണ്ട്. അവിടെ നിന്നും ഋഷികേശിന് ബസ് കിട്ടും. ഉത്തരാഖണ്ഡ് സര്‍ക്കാരിന്റെ ബസ് സര്‍വീസുമുണ്ട്.  

ഞാന്‍ മിനി ബസ് പാര്‍ക്ക് ചെയ്തിരിക്കുന്ന സ്ഥലത്തെത്തി. 150 രൂപയാണ് ടിക്കറ്റ്. സ്ഥലങ്ങള്‍ വിവരിച്ചു തരാന്‍ ഗൈഡും ഉണ്ടാകും. രാവിലെ 9.30-ന് ഋഷികേശ് പോയി വൈകുന്നേരം 6.30-ന് തിരിച്ചുവരും. 150 രൂപ നല്‍കി ഞാന്‍ ബസില്‍ കയറി യാത്രക്ക് തയ്യാറായി. ഏകദേശം 20-24 ആളുകള്‍ ഉണ്ടായിരുന്നു ബസില്‍. 6-7 കുടുംബങ്ങള്‍. കൊച്ചു കുട്ടികളും പ്രായമായവരും ഉള്‍പ്പെടുന്ന ഗ്രൂപ്പുകള്‍. 

ആദ്യമായി ഞങ്ങള്‍ ചെന്നത് ആനന്ദമായി മാ വിദ്യാ പീഠം കേന്ദ്രത്തിലേക്കാണ്. മുന്‍ ഇന്ത്യന്‍ പ്രധാനമന്ത്രി ഇന്ദിരാ ഗാന്ധിയുടെ ആത്മീയ ഗുരുവായിരുന്നു ആനന്ദമായി മാ. രുദ്രാക്ഷത്തിന്റെ ഒരു മരം നില്‍പ്പുണ്ട് ആശ്രമത്തില്‍. അതിന്റെ ചുവട്ടില്‍ നിന്നാല്‍ ഒരു പ്രത്യേക കുളിര്‍മയാണ്.

kedar

ആശ്രമത്തില്‍ നിന്നിറങ്ങി യാത്ര തുടര്‍ന്നു. പോകുന്ന വഴി ഒരുപാട് സന്യാസ ആശ്രമങ്ങള്‍ കാണാം, 2013-ല്‍ ഉണ്ടായ പ്രളയത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങളും. ഗംഗക്ക് കുറുകെയായി ചെറിയ ഡാമുകള്‍ പണിതിട്ടുണ്ട് . ഋഷികേശ് അടുക്കുംതോറും അന്തരീക്ഷതാപനിലയില്‍ മാറ്റം വന്നു കൊണ്ടിരുന്നു. 38 ഡിഗ്രി ചൂടുണ്ടായിരുന്നു ഹരിദ്വാറില്‍. ചെറിയ തണുപ്പ് തോന്നിത്തുടങ്ങി. ഋഷികേശ് കുറെക്കൂടി തിരക്കുള്ള പട്ടണമാണ്. ഒരു വിനോദസഞ്ചാരകേന്ദ്രം പോലെ. ഗംഗയില്‍ കൂടിയുള്ള റിവര്‍ റാഫ്റ്റിങ് ആസ്വദിക്കാന്‍ ഒരുപാട് വിനോദസഞ്ചാരികള്‍ ഇവിടെ എത്തിച്ചേരാറുണ്ട്.

_________________

അടുത്ത ലക്ഷ്യം ശ്രീ റാം ഝൂല (Sri Ram jhoola), ലക്ഷ്മണ്‍ ഝൂല ( Lakshman jhoola) എന്നിവിടങ്ങളാണ്. ഗംഗയ്ക്ക് കുറുകെ ഒരു തൂക്കു പാലമുണ്ട്. അതു കടന്നു വേണം റാം ഝൂലയിലെത്താന്‍. പാലത്തില്‍ നല്ല തിരക്ക്. രസകരമായ കാര്യം അതല്ല, ആ തിരക്കിനിടയില്‍ കൂടിയും ഇരുചക്രവാഹനങ്ങള്‍ കടന്നുപോകാന്‍ അനുവദിച്ചിരിക്കുന്നു. ആളുകള്‍ എന്തു സഹിഷ്ണതയോടാണ് അതിനോട് സഹകരിക്കുന്നത്? 

keda

ക്ഷേത്രങ്ങള്‍ കണ്ടതിനു ശേഷം ഗൈഡ് ഞങ്ങളെ ഒരു ഷോപ്പില്‍ കൊണ്ടു പോയി. ഞങ്ങള്‍ കയറിയ ഉടന്‍ അയാള്‍ കടയുടെ കതകുകള്‍ അടച്ചു, ലൈറ്റ്  ഓഫാക്കി. ഇതെന്തിനെന്ന് പരിഭ്രമിച്ചു നില്‍ക്കേ കടക്കാരന്‍ മേശയുടെ അടിയില്‍ നിന്ന് ഒരു സ്ഫടികം പുറത്തെടുത്ത് ഉരച്ചു കാണിച്ചു. പ്രകാശം മുറി മുഴുവന്‍ നിറഞ്ഞു. നവര്തനങ്ങള്‍ കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ മാല; 2000 രൂപയാണ് വില. അതു ധരിച്ചാല്‍ എല്ലാ ഐശ്വര്യങ്ങളും ഉണ്ടാകുമത്രേ. 

കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന കുറച്ചുപേര്‍ അതു വാങ്ങി. പിന്നീട് രുദ്രാക്ഷം പ്രദര്‍ശിപ്പിച്ചു കാണിച്ചു. ശുദ്ധമായ രുദ്രാക്ഷമാണ്. ഇതു വീടുകളില്‍ വെച്ചാല്‍ യാതൊരു രോഗങ്ങളും ഉണ്ടാകില്ലത്രേ. അതും കുറെ ആളുകള്‍ വാങ്ങി. പിന്നീട് ഞങ്ങള്‍ ഭക്ഷണം കഴിക്കാനായി പോയി. ചോട്ടിവാല എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഹോട്ടലുകളാണ് അവിടെയുളളത്. ഹോട്ടല്‍സിന്റെ മുന്നില്‍ മുഖം നിറയെ ചായം പൂശി, കുടുമി മുകളിലേക്ക് ഉയര്‍ത്തി നിര്‍ത്തിയ ആളുകള്‍ ഇരിപ്പുണ്ടാവും. അവരാണ് ചോട്ടിവാല. 

ധാരാളം ഹോട്ടലുകള്‍ ഉള്ള സ്ഥലമാണ് ഋഷികേശ്. ചെറുതും വലുതുമായി ഒരുപാട് ഹോട്ടലുകളും റിസോര്‍ട്ടുകളും. ബസുകള്‍ സഞ്ചരിക്കാത്ത വഴികളില്‍ ഓട്ടോയില്‍ സഞ്ചരിക്കാം. 8-10 പേരെ ഓരോ ഓട്ടോയിലും കയറ്റും. ഒരാള്‍ക്ക് 20 രൂപയാണ് ചാര്‍ജ്. ഞങ്ങളുടെ ബസ് പാര്‍ക്ക്  ചെയ്തിരിക്കുന്ന സ്ഥലം വരെ ഓട്ടോയെത്തി. തിരിച്ചു ഹരിദ്വാറിലേക്കു മടക്കം. യാത്രയിലുടനീളം പ്രളയത്തിന്റെ ദുരിതങ്ങള്‍ അവശേഷിപ്പിച്ച കനാലുകള്‍ കാണാം. മുഴുവന്‍ മണ്ണുകൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
 
തിരികെ ഹരിദ്വാറിലെത്തി കുറച്ച് ആശ്രമങ്ങള്‍ സന്ദര്‍ശിച്ചു. ധാരാളം ആശ്രമങ്ങള്‍ ഉള്ള സ്ഥലമാണ് ഹരിദ്വാര്‍. സന്ന്യാസിമാര്‍ക്ക് സൗജന്യ താമസം സര്‍ക്കാര്‍ ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ട്. സന്ന്യാസിമാര്‍ക്ക് അവരുടെ ജീവിത കാലം മുഴുവന്‍ അവിടെ താമസിക്കാം. റോഡില്‍ സന്ധ്യാനേരത്തും നല്ല തിരക്കാണ്. വെറുതേ ചുറ്റി നടന്നു. ഒമ്പത് മണിയോടെ ഹോട്ടലില്‍ മടങ്ങിയെത്തി.

___________________
  
അടുത്ത യാത്ര കേദാര്‍നാഥിലേക്കാണ്. കുറഞ്ഞത് മൂന്നു ദിവസമെങ്കിലും വേണം പോയിവരാന്‍ എന്ന് ഹോട്ടലുകാരില്‍ നിന്നറിഞ്ഞു. GMOU (Garwhal Motor Owner's Union) ഗവണ്മെന്റ് അംഗീകൃത ട്രാവല്‍ ഓപ്പറേറ്റര്‍സ് ആണ്. എല്ലാ ദിവസങ്ങളിലും അവര്‍ക്കു ഋഷികേഷ്, കേദാര്‍നാഥ്, ബദരീനാഥ്, ഗംഗോത്രി തുടങ്ങി ഉത്തരാഖണ്ഡിലെ എല്ലാ സ്ഥലത്തേക്കും ബസ് സര്‍വീസ് ഉണ്ട്. ഹരിദ്വാര്‍ റയില്‍വേ സ്റ്റേഷന് മുന്‍പിലായി റോഡിന്റെ എതിര്‍ വശത്താണ് സര്‍ക്കാര്‍ ബസ് സ്റ്റാന്‍ഡ്. അതിനു സമീപം തന്നെ ആണ് GMOU ബുക്കിങ് ഓഫീസ്. ബസുകള്‍ പുറപ്പെടുന്നതും ഇവിടെ നിന്നു തന്നെ.

kedar

ഹോട്ടലുകാര്‍ എനിക്കു വേണ്ടി ഒരു ഇ-ടിക്കറ്റ് ബുക്ക് ചെയ്തുവെച്ചിരുന്നു. സോനപ്രയാഗ് വരെയുള്ള ടിക്കറ്റാണ്. 350/- രൂപ. രാവിലെ ഏഴു മണിക്കാണ് ബസ് പുറപ്പെടുന്നത്, 6.30 ആകുമ്പോള്‍ റിപ്പോര്‍ട്ട് ചെയ്യണം.

ഇനിയും കാണാം എന്ന് യാത്ര പറഞ്ഞ് ആറു മണിയായപ്പോള്‍ ഞാന്‍ ഹോട്ടലില്‍ നിന്നും ഇറങ്ങി. നടന്നു ചെല്ലാവുന്ന ദൂരമേയുള്ളൂ റയില്‍വേ സ്റ്റേഷനിലേക്ക്. പോകുന്ന വഴി ഒരു ചായ കുടിച്ചു. യാത്രകളില്‍ ചായ തന്നെയാണ് എപ്പോഴും ആശ്വാസം. ക്രമമായി പ്രഭാത - ഉച്ച ഭക്ഷണങ്ങള്‍ കഴിക്കാന്‍ സാധിക്കാറില്ല. വിശക്കാറില്ല എന്നതാവും സത്യം. സ്റ്റാന്‍ഡ് കണ്ടു പിടിക്കാന്‍ ഇത്തിരി ബുദ്ധിമുട്ടി. ഞാന്‍ വിചാരിച്ചിരുന്നത് ഉത്തരാഖണ്ഡ് സര്‍ക്കാര്‍ ബസ് സ്റ്റാന്‍ഡില്‍ നിന്നു തന്നെയാകും ഇതും പുറപ്പെടുക എന്നാണ്. പലരോടും ചോദിക്കേണ്ടി വന്നു. സ്റ്റാന്‍ഡിനു പുറത്തിറങ്ങി നോക്കിയപ്പോള്‍ GMOU ബോര്‍ഡ് വെച്ച ബസ് കിടക്കുന്നത് കണ്ടു. കുറെ ബസുകള്‍ നിര നിരയായി നിര്‍ത്തി ഇട്ടിരിക്കുന്നു. 

keda

മുന്നില്‍ കിടക്കുന്ന ബസിന്റെ സമീപം കുറെ ആളുകള്‍ നില്‍ക്കുന്നത് കണ്ടു. അതില്‍ ഒരാളെ ടിക്കറ്റ് കാണിച്ചപ്പോള്‍ അതില്‍ ബസ് നമ്പര്‍ എഴുതിത്തന്നു.ബസ് നമ്പര്‍ 078. നിര നിരയായി ഇട്ടിരുന്ന ബസുകളുടെ പുറകിലായിരുന്നു എനിക്കു പോകാനുള്ള ബസ്. ബസിന്റെ മുന്നില്‍ ബോര്‍ഡ് എഴുതിയിരിക്കുന്നു: ഋഷികേശ് - രുദ്രപ്രയാഗ് - ഗൗരികുണ്ഡ് - കേദാര്‍നാഥ്. 

എന്റെ സീറ്റ് നമ്പര്‍ രണ്ടാണ്. മുന്നില്‍ തന്നെ. 24 സീറ്റുകള്‍ ഉള്ള ചെറിയ ബസ്. ഏഴു മണി ആയപ്പോഴക്കും ബസില്‍ നിറയെ ആളുകളായി, ഏഴു മണിക്ക് തന്നെ ബസ് യാത്ര ആരംഭിച്ചു. നല്ല തിരക്ക്. എല്ലാം സാധാരണക്കാര്‍. കുറെ സന്യാസിമാരുമുണ്ട് കൂട്ടത്തില്‍. തലേന്ന് ഋഷികേശ് വരെ പോയ വഴിയിലൂടെ തന്നെയായിരുന്നു യാത്ര. വഴിയില്‍ വലിയ തിരക്കുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഏകദേശം എട്ടര കഴിഞ്ഞപ്പോഴേക്കും ഋഷികേശില്‍ എത്തി. ഒരു സ്റ്റോപ്പില്‍ ഇത്തിരി നേരം വണ്ടി നിര്‍ത്തി. 

അവിടുന്നുള്ള യാത്രക്കാരെ കയറ്റാനാണ്. നല്ല തണുപ്പ്. ഋഷികേഷ് കഴിഞ്ഞാല്‍ പിന്നെ കയറ്റം കയറുകയായി. ഒരു വശത്ത് ആര്‍ത്തലച്ച് ഗംഗ ഒഴുകുന്നു. രാവിലെ തന്നെ റിവര്‍ റാഫ്റ്റിങ്ങിനുള്ള ബോട്ടുകളും ആളുകളെയുമായി നിരവധി ജീപ്പുകള്‍ പോകുന്നത് കാണാം. മലകള്‍ ചുറ്റി വളഞ്ഞും പുളഞ്ഞും പോകുന്ന റോഡ്. 

kedar

പോകുന്ന വഴികളിലെല്ലാം മലകള്‍ ഇടിഞ്ഞു വീണിരിക്കുന്നത് കാണാം. തീരെ കനമില്ലാത്ത പൊടിപോലുള്ള മണ്ണ് രൂപപ്പെട്ടുണ്ടായിരിക്കുന്ന മലകളാണ്. അതു കൊണ്ടു തന്നെ എപ്പോഴും മലയിടിച്ചില്‍ ഉണ്ടാകാം. റോഡില്‍  പലഭാഗത്തും അപായ സൂചന ബോര്‍ഡുകള്‍ കാണാം. മലകള്‍ കയറിയും ഇറങ്ങിയും വീണ്ടും കയറിയും യാത്ര തുടര്‍ന്നു കൊണ്ടേ ഇരിക്കുന്നു. 

ബസില്‍ നല്ല തിരക്കായതു കൊണ്ട് ആഗ്രഹിച്ച രീതിയില്‍ ഫോട്ടോകള്‍ എടുക്കാന്‍ സാധിച്ചില്ല. ഋഷികേശില്‍ നിന്ന് മോട്ടോര്‍ സൈക്കിള്‍ വാടകയ്ക്കു കിട്ടും. 400 രൂപ മുതല്‍ 1200 രൂപ വരെയാണ് ഒരു ദിവസത്തെ വാടക. അതായിരുന്നെങ്കില്‍ കുറച്ചുകൂടി ആസ്വാദ്യകരമായിരുന്നു എന്നെനിക്ക് തോന്നി. ( ധാരാളം ആളുകള്‍ അങ്ങനെ ബൈക്കില്‍ പോകുന്നത് കാണാം. 245 കിലോമീറ്ററുണ്ട് കേദാര്‍നാഥ് വരെ. 5-6 മണിക്കൂര്‍ എടുക്കുമായിരിക്കും, ഞാന്‍ മനസില്‍ കണക്കു കൂട്ടി. 

യാത്രയിലെ കാഴ്ചകള്‍ രസകരങ്ങളായിരുന്നു. അംബരചുംബികളായ മലകള്‍, മലകളെ തൊട്ടു തലോടി വിശേഷങ്ങള്‍ പങ്കുവെച്ച് കടന്നു പോകുന്ന മേഘക്കൂട്ടങ്ങള്‍. ചില സ്ഥലങ്ങള്‍ നമ്മെ പേടിപ്പെടുത്തും. കഷ്ടിച്ച് ഒരു വാഹനത്തിനു മാത്രം കടന്നു പോകാവുന്ന വീതിയേ വഴികള്‍ക്കുള്ളൂ. എതിരെ വരുന്ന വാഹനങ്ങളെ കടത്തിവിടാനായി നമ്മുടെ വാഹനം റോഡിന്റെ അരികുചേര്‍ക്കും. താഴേക്കു നോക്കിയാല്‍ കാണുന്നത് പേടിപ്പെടുത്തുന്ന കാഴ്ചകളാണ്.

10.30   ദേവപ്രയാഗ് എത്തുന്നതിന് മുമ്പുള്ള ഒരു വളവു കഴിഞ്ഞ് വാഹനം നിര്‍ത്തി. ഭക്ഷണം കഴിക്കാനുള്ള സമയമാണ്. വലതു വശത്തായി കുറെ ഹോട്ടലുകള്‍. കുറേ വാഹനങ്ങള്‍ അവിടെ നിര്‍ത്തിയിട്ടുണ്ട്. വണ്ടി നിര്‍ത്തിയത് കണ്ടപ്പോള്‍ ഹോട്ടലുകാര്‍ ഇറങ്ങി വന്ന്  ഭക്ഷണത്തിന്റെ വിശേഷങ്ങള്‍ പറയാന്‍ തുടങ്ങി. റൊട്ടി (നല്ല കനത്തില്‍ ഉള്ള  ചപ്പാത്തി പോലെ ) ആണ് പ്രധാന ഭക്ഷണം. ഞാന്‍ ഒരു ചായ കിട്ടുമോ എന്നറിയാന്‍ പല ഹോട്ടലുകള്‍ മാറി മാറി കയറി, രക്ഷയില്ല. ബസ് പുറപ്പെടുംവരെ വെളിയില്‍ മല നിരകളെയും നോക്കി ഞാന്‍ നിന്നു.

keda
 
11 മണി കഴിഞ്ഞപ്പോള്‍ ദേവപ്രയാഗ് എത്തി. അളകനന്ദ, ഭാഗീരഥി എന്നീ നദികള്‍ ഒന്നാകുന്ന പ്രദേശമാണ് പിന്നീട് ഗംഗ എന്ന പേരില്‍ അറിയപ്പെട്ടത്. പതിനായിരത്തോളം വര്‍ഷം പഴക്കമുള്ള ഒരു ക്ഷേത്രമുണ്ടിവിടെ. ബസില്‍ ആയിരുന്നത് കൊണ്ട് അവിടെ ഇറങ്ങാന്‍ സാധിച്ചില്ല. 

പിന്നീട് ബസ് ശ്രീനഗര്‍ ടൗണില്‍ എത്തിച്ചേര്‍ന്നു. അളകനന്ദ നദിയുടെ തീരത്തുള്ള ഈ പട്ടണം ഹിന്ദു പുരാണങ്ങളിലെ ഒരു പ്രധാന സ്ഥലമായിരുന്നു. ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ പുരാതന നാമം ശ്രീ യന്ത്ര എന്നായിരുന്നു. ഏറെ വികസിച്ച ശ്രീനഗര്‍ പട്ടണം, ഇപ്പോള്‍ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളുടെ കേന്ദ്രമാണ്. ഈ യാത്രയിലെ, കാഴ്ചയില്‍ ഏറ്റവും ഭംഗിയുള്ള സ്ഥലവുമാണ് ശ്രീനഗര്‍. 

kedar

ഹിമാലയന്‍ സാനുക്കളിലെ വശ്യമനോഹാരിത ശ്രീനഗറിലെ മലയിടുക്കിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോള്‍ ആസ്വദിക്കാന്‍ കഴിയും. 3.30 ഓടുകൂടി രുദ്രപ്രയാഗില്‍ എത്തി. അളകനന്ദ നദി മന്ദാകിനി നദിയുമായി ചേരുന്ന സ്ഥലമാണ് രുദ്രപ്രയാഗ്. നാരദന്‍ സംഗീതം പഠിക്കാനായി ശിവനോട് പ്രാര്‍ഥിച്ചത് ഇവിടെ വെച്ചാണെന്നും സംഗീതത്തിന്റെ ദേവനായ രുദ്രനായി അവതരിച്ച ശിവന്‍ നാരദനെ സംഗീതം പഠിപ്പിച്ചുവെന്നും പുരാണം. ഇവിടെ നിന്നും 86 കിലോമീറ്ററുണ്ട് ഇനിയും കേദാര്‍നാഥിലേക്ക്. ഇനി കേദാര്‍നാഥിലേക്കുള്ള യാത്രയില്‍ നമ്മുക്ക് കൂട്ടായി ഒഴുകുന്നത്  മന്ദാകിനി നദി ആണ്.

ഗുപ്തക്ഷിയും പിന്നിട്ട് 5.30 ആയപ്പോള്‍ ബസ് സോനപ്രയാഗില്‍ എത്തി. ഇവിടം വരെയേ ബസ് സര്‍വീസ് ഉള്ളു. ഒരു ചെറിയ പട്ടണമാണ് സോനപ്രയാഗ്. കുറെ കടകളും ചെറിയ താമസ സൗകര്യങ്ങളും ഒക്കെ ഉള്ള ചെറു പട്ടണം. കേദാര്‍നാഥ് തീര്‍ത്ഥാടനത്തിന് എത്തുന്ന യാത്രികര്‍ക്ക് സഹായവും നിര്‍ദ്ദേശങ്ങളുമായി പോലീസ് ചെക്ക്‌പോസ്റ്റ് വലതു വശത്തായി കാണാം. ഫ്രീ വൈഫൈ സൗകര്യം ഉണ്ടിവിടെ. 

ഓഫീസില്‍ ചെന്നു തിരിച്ചറിയല്‍ രേഖ കാണിച്ചപ്പോള്‍ എന്റെ ഫോട്ടോ എടുത്തിട്ടു ബയോ മെട്രിക് കാര്‍ഡ് തന്നു. ഇതു ഇവിടെയും കേദാര്‍നാഥിലുമുള്ള ചെക്ക്‌പോസ്റ്റുകളില്‍ കാണിക്കണം. ഇതു നല്ലതാണ്, എത്ര ആളുകള്‍ വരുന്നു, പോകുന്നു എന്നെല്ലാം കൃത്യമായി അറിയുവാന്‍ കഴിയും. തിരിച്ചു പോകാനുള്ള ബസിന്റെ സമയം അന്വേഷിച്ചു. രാവിലെ 5 മണിക്കും 7 മണിക്കും. ഹരിദ്വാറിലേക്കു ബസ് സര്‍വീസ് ഉണ്ട്. ടിക്കറ്റ് ഓഫീസില്‍ നിന്നു മുന്‍കൂര്‍ ബുക്ക് ചെയ്യാം. 
 
ഞാന്‍ ഗൗരീകുണ്ഡില്‍ മുറി ബുക്ക് ചെയ്തിരുന്നു. GMVN (Garhwal Mandal Vikas Nigam), ഒരു സര്‍ക്കാര്‍ സ്ഥാപനമാണ്. ഗൗരികുണ്ഡ് ഇവിടുന്ന് ഇനിയും 5 കിലോമീറ്റര്‍ ഉണ്ട്. ജീപ്പ് സൗകര്യം ഉണ്ട്. ഒരാള്‍ക്ക് 20 രൂപയാണ് ചാര്‍ജ്. ചെക്ക്‌പോസ്റ്റില്‍ ബയോ മെട്രിക്‌സ് കാര്‍ഡ്  കാണിച്ച്, പോകാന്‍ തയാറായി നില്‍ക്കുന്ന ഒരു ജീപ്പില്‍  സ്ഥാനം പിടിച്ചു. മലയിടുക്കിലൂടെ വളഞ്ഞു പുളഞ്ഞു പോകുന്ന റോഡില്‍ കൂടി ജീപ്പ് പാഞ്ഞു. ഒരു വശത്ത് ഹുംകാരവത്തോടെ മന്ദാകിനി ഒഴുകുന്നു. പാറകളില്‍ തട്ടിത്തെറിച്ച് ഒഴുകുന്നതിന്റെ ശബ്ദം മാത്രം കേള്‍ക്കാം.  

ജീപ്പ് ഗൗരികുണ്ഡിലെത്തിയപ്പോള്‍ തീര്‍ത്ഥാടനം കഴിഞ്ഞ് തിരികെ പോകാനായി ജീപ്പ് കാത്തു നില്‍ക്കുന്ന ആളുകളുടെ നീണ്ട നിര കാണാമായിരുന്നു. എനിക്ക് താമസിക്കാനുള്ള റൂം അടുത്ത് തന്നെയായിരുന്നു. വലിയ സൗകര്യമൊന്നും ഇല്ല. തണുപ്പുള്ള സ്ഥലമായിരുന്നതിനാലും അടച്ചിട്ടിരുന്നതിനാലും മുറി തുറന്നപ്പോള്‍ ഒരു പഴമയുടെ ഗന്ധം. 

ഗൗരികുണ്ഡ് ശിവ പുരാണങ്ങളിലെ പ്രധാന സ്ഥലമാണ്. ഇവിടെ ഒരു കുളമുണ്ടായിരുന്നു, ഗൗരി (പാര്‍വതി) ഇവിടെ ആണ് താമസിച്ചിരുന്നതെന്നും ശിവന്‍ അവസാനം പാര്‍വതിയുടെ പ്രണയം അംഗീകരിച്ചത് ഇവിടെ വെച്ചാണെന്നും വിശ്വസിക്കുന്നു. ഗണേശന് ആനയുടെ ശിരസ് ലഭിക്കാനിടയായതെന്നും വിശ്വാസമുണ്ട്. നിര്‍ഭാഗ്യവശാല്‍ ആ കുളം ഇന്നവിടില്ല, 2013-ലെ പ്രളയത്തില്‍ ഈ സ്ഥലങ്ങളെല്ലാം നശിച്ചുപോയി. 

നിറയെ പച്ചപ്പും മലകളും ഉള്ള സ്ഥലമാണ് ഗൗരികുണ്ഡ്. വൈകുന്നേരം 7 മണി വരെ നല്ല വെളിച്ചമുണ്ട്. കേദാര്‍നാഥ് യാത്രയെ കുറിച്ചു ഞാന്‍ ചെക്ക്‌പോസ്റ്റിലും കടകളിലും അന്വേഷിച്ചു. രാവിലെ 3 മണി മുതല്‍ യാത്ര തുടങ്ങാം. 16 കിലോമീറ്റര്‍ ദൂരമുണ്ട്. നടന്നു പോകണം. 6 മണി മുതല്‍ പ്രീ പെയ്ഡ് കൗണ്ടറില്‍ പോണി എന്നറിയപ്പെടുന്ന ചെറിയ കുതിരയെ യാത്രക്കായി ബുക്ക് ചെയ്യാം. ഒരു വശത്തേക്ക് 1200 രൂപയാണ് റേറ്റ്. ഇപ്പോള്‍ സോനപ്രയാഗില്‍ നിന്ന് ഹെലികോപ്റ്റര്‍ സൗകര്യവുമുണ്ട്. 3000 രൂപയാണ് ഒരു വശത്തേക്ക്. രാവിലെ നേരത്തെ യാത്ര ആരംഭിക്കാം എന്ന തീരുമാനത്തോടെ ഞാന്‍ ഉറങ്ങാന്‍ കിടന്നു.

kedar

രാവിലെ 2 മണിക്ക് തന്നെ അലാറം വെച്ചിരുന്നു. നല്ല തണുപ്പ്. ഭാഗ്യം, ചൂടുവെള്ളമുണ്ട്. ഫ്രഷായി ജാക്കറ്റും ഷൂസും ഒക്കെ ധരിച്ച് ഞാന്‍ യാത്രക്ക് തയാറായി. ഞാന്‍ താമസിച്ചിരുന്ന റൂമിന്റെ താഴെ കാണുന്ന ചെറിയ വഴിയിലൂടെയാണ് പോകേണ്ടത്. തെരുവ് വിളക്കുകള്‍ കത്തികിടപ്പുണ്ട്. പോകുന്ന വഴിയില്‍ വെളിച്ചമുണ്ടാകുമെന്നു പറഞ്ഞിരുന്നു. ആരെയും കാണാനില്ല. ഞാന്‍ പതിയെ റോഡിലേക്കിറങ്ങി.  ആളുകള്‍ യാത്ര തുടങ്ങിയിട്ടുണ്ടാവില്ല. കാത്തു നില്‍ക്കണോ?

താഴെ മന്ദാകിനി നദിയുടെ ശബ്ദം മാത്രം കേള്‍ക്കാം. നല്ല തണുപ്പുമുണ്ട്. ഇന്നലെ മഴ പെയ്തിരുന്നു എന്ന് തോന്നുന്നു. കല്ലു പാകിയ വഴികള്‍ നനഞ്ഞു കിടക്കുന്നു. നടക്കാം, ഇപ്പോള്‍ തുടങ്ങിയാല്‍ നേരം വെളുത്തു വരുമ്പോഴേക്കും അങ്ങ് ചെല്ലാമായിരിക്കും. ഞാന്‍ നടക്കാന്‍ തുടങ്ങി. വഴികള്‍ നിരപ്പല്ല, ചിലയിടങ്ങളില്‍ കുത്തനെ കയറ്റമാണ്. ചെറിയ വീതിയുള്ള വഴികളില്‍ കല്ലു പാകിയിട്ടുണ്ട്. ചില സ്ഥലത്ത് പടികളാണ്. വലതു വശം അഗാധമായ താഴ്ചയാണ്. നദിയുടെ ശബ്ദം കേള്‍ക്കാം. വിളക്കുകള്‍ അങ്ങിങ്ങായി കത്തുന്നുണ്ട്. ചിലയിടങ്ങളില്‍ വെളിച്ചമില്ല. 

കയ്യിലെ മൊബൈല്‍ ഫോണിന്റെ വെളിച്ചത്തില്‍ നടന്നു. ചില സ്ഥലങ്ങളില്‍ മല ഇടിഞ്ഞു വീണിട്ടുണ്ട്, നടപ്പു തുടങ്ങിയിട്ട് ഏകദേശം ഒരു മണിക്കൂര്‍ കഴിഞ്ഞു. വെളിച്ചം വന്നിട്ടില്ല. തണുപ്പും തലേന്ന് പെയ്ത മഴയും. കമ്പിയില്‍ പിടിച്ചു നടന്നപ്പോള്‍ കയ്യില്‍ ഇട്ടിരുന്ന ഗ്ലൗവ്‌സ് നനഞ്ഞു കുതിര്‍ന്നു. ഇത്തിരി അവിവേകമായോ എന്നൊരു തോന്നല്‍. നേരം വെളുത്തിട്ട് വന്നാല്‍ മതിയായിരുന്നു. തിരിച്ചു പോകണോ? അതിനിനിയും കുറെ നടക്കണം. വേണ്ട, എന്തായാലും ഇറങ്ങിയതല്ലേ, പോകുന്ന വഴി ചെറിയ കടകള്‍ പോലെ ചിലത് അടഞ്ഞു കിടക്കുന്നത് കണ്ടു. ആളുകള്‍ ആരെയും കണ്ടില്ല. കയ്യിലെ കാമറ ബാഗിന് കനം കൂടി വരുന്ന പോലെ. അതു തോളുകള്‍ തോറും മാറി മാറി സഞ്ചരിച്ചു.  

kedar

GMVN guest house എന്നൊരു ബോര്‍ഡ് കണ്ടു വഴിയില്‍, ജംഗ്ലെ ചട്ടി എന്നൊരു സ്ഥലത്ത് എത്തിയപ്പോള്‍ ബോര്‍ഡ് കണ്ടു കേദാര്‍നാഥ് 10.5 കിലോമീറ്റര്‍ കൂടി. ഞാന്‍ അഞ്ച് കിലോമീറ്റര്‍ സഞ്ചരിച്ചു കഴിഞ്ഞു. 

കാലുകള്‍ക്കു വേദന തുടങ്ങി. ബാഗിന്റെ കനവും എല്ലാം കൂടി തളര്‍ന്നു. ഞാന്‍ വഴിയില്‍ കണ്ട ഒരു ബെഞ്ചില്‍ ഇരുന്നു. എത്ര നേരം അങ്ങനെ ഇരുന്നു എന്നറിയില്ല, അങ്ങു താഴെക്കൂടി ആരോ വരുന്നതുപോലെ വഴിവിളക്കിന്റെ വെളിച്ചത്തില്‍ തോന്നി. ഞാന്‍ എഴുന്നേറ്റു നിന്നു. ഉള്ളില്‍ ഒരു ചെറിയ പേടി തോന്നി. ഭാര്യയുടെയും മക്കളുടെയും മുഖം മനസിലൂടെ കടന്നു പോയി. എന്തായാലും ധൈര്യം സംഭരിച്ചു നിന്നു. തീര്‍ഥാടന സ്ഥലമല്ലേ, മോശം ആളുകള്‍ ഉണ്ടാവില്ലായിരിക്കും. 100 മീറ്റര്‍ അടുത്തെത്തിയപ്പോഴാണ് വന്ന ആള് എന്നെ കാണുന്നത്. എന്നെക്കാള്‍ അയാളാണ് പേടിച്ചതെന്നു തോന്നി. കാരണം അയാള്‍ ആരെയും ഈ സമയത്തു പ്രതീക്ഷിച്ചിരുന്നില്ല. ഞാന്‍ ശിരസ്സ് മൂടിയിരുന്ന തുണിയും ജാക്കറ്റും ഊരി എന്റെ മുഖം അയാള്‍ക്ക് വ്യക്തമാകും വിധം നിന്നു. ഞാന്‍ അപകടകാരിയല്ല എന്നു തോന്നിയിട്ടാവണം അയാള്‍ എന്റെ അടുത്തു വന്നു.

keda

അശോക്, ഹരിയാനയില്‍ നിന്നാണ്. താനാണ് ആദ്യം യാത്ര തുടങ്ങിയതെന്നായിരുന്നു അശോക് ജിയുടെ ധാരണ. അതാണ് എന്നെ കണ്ടപ്പോള്‍ ഞെട്ടിയത്. നടന്നുകൊണ്ടു തന്നെ ഞങ്ങള്‍ പരസ്പരം പരിചയപ്പെട്ടു. അശോക് ജി 29 വര്‍ഷമായി ഹരിയാനയിലെ ഹീറോഹോണ്ട ഫാക്ടറി യിലെ മെക്കാനിക് ആണ്. എനിക്കു മനസിലാകുവാന്‍ അറിയാവുന്ന ഇംഗ്ലീഷില്‍ അശോക് ജിയും അശോക് ജിക്കു മനസിലാകുവാന്‍ എനിക്കറിയാവുന്ന ഹിന്ദിയില്‍ ഞാനും ആശയ വിനിമയം നടത്തി.

ഞങ്ങള്‍ യാത്ര തുടര്‍ന്നു. ഭീംഘാട് എന്നൊരു സ്ഥലത്തെത്തിയപ്പോള്‍ അകലെയായി വെളിച്ചം കണ്ടു, അടുത്തു ചെന്നപ്പോള്‍ ഒരു കടയാണ്, നിറയെ സാധനങ്ങള്‍  അടുക്കി വച്ചിരിക്കുന്നു. പല നിറത്തിലുള്ള പാനീയങ്ങള്‍. ചായ ഉണ്ടോയെന്ന് ചോദിച്ചു. ഇരിക്ക്, ഉണ്ടാക്കിത്തരാമെന്ന് പറഞ്ഞു. ആ സമയത്ത് ആ തണുപ്പില്‍ ഒരു ചായ എന്തുകൊണ്ടും നല്ലതായിരുന്നു. ആസ്വദിച്ച് കുടിച്ചു. 20 രൂപ ഒരു ചായക്ക. 

keda

ചായ കുടിച്ചു ഞങ്ങള്‍ വീണ്ടും യാത്ര തുടര്‍ന്നു. നേരം പര പരാ വെളുത്തു വരുന്നു. സമയം 5 മണി കഴിഞ്ഞതേ ഉള്ളു. ഇനിയും ഉണ്ട് ഒരു പാട് ദൂരം താണ്ടുവാന്‍. എന്റെ കാല്‍ മുട്ടുകള്‍ക്ക് വേദന തോന്നി തുടങ്ങി. താഴെയുള്ള അഗാധമായ ഗര്‍ത്തങ്ങളെ നടപ്പാതയുമായി വേര്‍തിരിക്കുന്ന കമ്പിയില്‍ പിടിച്ചു ഞാന്‍ നടക്കാന്‍ തുടങ്ങി. എന്റെ ബുദ്ധിമുട്ട് കണ്ട് അശോക് ജി എന്തൊക്കെയോ തമാശ പറഞ്ഞു ചിരിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു...
 
ദൂരെ ഞങ്ങള്‍ക്ക് കീഴടക്കുവാനുള്ള മലകള്‍ തെളിഞ്ഞു തുടങ്ങി. നടപ്പിന് വേഗം കൂടി. പ്രളയം അവശേഷിപ്പിച്ച പാറക്കൂട്ടങ്ങളും മലയിടിച്ചിലിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങളും അവിടിവിടായി കാണാം. ഇടയ്‌ക്കൊരിടത്തു വെച്ച് മന്ദാകിനി നദിക്ക് കുറുകെ കടന്നു വേണം പോകാന്‍. അതിനായി പാലം പണിതിട്ടുണ്ട്. ഇപ്പോഴുള്ള പാലം കാലപ്പഴക്കം ഉളളതുകൊണ്ട് അടുത്തായി മറ്റൊരു തടിപ്പാലം കൂടി പണിതിരിക്കുന്നു. ആ പാലത്തില്‍ നിന്നുള്ള  നദിയുടെ കാഴ്ച ഭീകരമാണ്. രണ്ടു വശത്തും ആകാശം മുട്ടെ ഉയര്‍ന്നു നില്‍ക്കുന്ന മലകള്‍. അതില്‍ പല ഭാഗങ്ങളും അടര്‍ന്നു വീണിരിക്കുന്നു. 

നദിയുടെ മുകളില്‍ നിന്നും വന്നു പതിക്കുന്ന ഭീമാകാരങ്ങളായ പാറക്കൂട്ടങ്ങള്‍, അതിപ്പോള്‍ ഞങ്ങളുടെ മേലെയും വന്നു വീഴുമെന്ന് തോന്നി. പാലം കഴിഞ്ഞുള്ള 4-5 കിലോമീറ്റര്‍ കുത്തനെയുള്ള കയറ്റങ്ങളാണ്. കാല്‍മുട്ടുകള്‍ താടിയില്‍ വന്നിടിക്കും പോലെ, മുകളില്‍ നിന്നും ചെറിയ കുതിരകള്‍ ഇറങ്ങി വരുന്നു. 3-4 കുതിരകളുടെ കൂടെ ഒരാളുണ്ട്. അതിന്റെ പുറത്ത് ഇരു വശത്തും ചാക്കുകള്‍ അടുക്കി വെച്ചിരിക്കുന്നു. താഴെ നിന്നും സാധനങ്ങള്‍ കൊണ്ടു വരാന്‍ പോവുകയാകും. കുറച്ചു കൂടി നടന്നപ്പോള്‍ വിശ്രമിക്കാന്‍ ഒരു സ്ഥലം കണ്ടു. നാല് ഇരുമ്പു തൂണുകളില്‍ മുകളില്‍ ഷീറ്റ്  ഇട്ടിരിക്കുന്ന ഒരു കൂര, അവിടെ കുറച്ചു സമയം ഇരുന്നു. പിന്നെയും  മുകളിലോട്ടു കയറിയപ്പോള്‍ ഒരു വശത്തു മലകളില്‍ മഞ്ഞു പറ്റിപിടിച്ചിരിക്കുന്നത്  കണ്ടു.

ദൂരേക്ക് നോക്കിയപ്പോള്‍ മഞ്ഞു പൊതിഞ്ഞ മലകള്‍ ദൃശ്യമായി തുടങ്ങി. അതൊരു അനുഭവമായിരുന്നു, നേരെ മുമ്പിലായി ചുറ്റും പച്ചപ്പ് നിറഞ്ഞ മലകള്‍ക്കു നടുക്ക് അകലെയായി മഞ്ഞു പൊതിഞ്ഞ മല നിരകള്‍.

മഞ്ഞു വീശുന്നുണ്ട്, അത് മഞ്ഞു മലകളെ ഞങ്ങളില്‍ നിന്നും ഇടക്കിടെ മറയ്ക്കുന്നുണ്ട്. ലക്ഷ്യസ്ഥാനം അടുക്കുന്നതിന്റെ ആവേശത്തില്‍ നടത്തത്തിന്റെ വേഗതകൂടി. വലതു വശത്തായി ചെറിയ ഓഫീസും കുതിരയെ കെട്ടിയിടാന്‍ ഉളളത് പോലെ ചില സ്ഥലങ്ങളും കണ്ടു. പക്ഷേ ആരെയും അവിടെ കണ്ടില്ല. കുറച്ചുകൂടി നടന്നപ്പോള്‍ ബേസ് ക്യാമ്പ് എന്ന ബോര്‍ഡ് കണ്ടു. നോക്കിയപ്പോള്‍ വലതു വശത്തായി നിറയെ ടെന്റുകള്‍. പല വലിപ്പത്തിലും നിലവാരത്തിലും ഉള്ളവ. അതിനു പിന്നിലായി ഇ-ടോയ്‌ലെറ്റുകള്‍. 

നടക്കുന്ന വഴികളില്‍ ശുചീകരണത്തിനായി ആളുകള്‍ നില്‍പ്പുണ്ട്. ഒരു പേപ്പര്‍ വീണാല്‍ അവരതെടുത്തു മാറ്റും. കൊള്ളാം! പട്ടാളക്കാരുടെ യൂണിഫോം പോലുള്ള തുണികള്‍ കൊണ്ടുള്ള ടെന്റുകളാണ്. ചിലത് വെള്ളക്കളര്‍, റെഡ് ക്രോസ്സ് സൊസൈറ്റിയുടെ എംബ്ലം ഉണ്ട് അതില്‍. അതിനുള്ളില്‍ കല്ലുകളില്‍ തടിയുടെ പലക ഇട്ടിരിക്കുന്നു. അതാവും കിടക്കാനുള്ള സൗകര്യം. കുറച്ചു കൂടി മുമ്പോട്ട് നടന്നപ്പോള്‍ വേറെ കുറേ ടെന്റുകള്‍ കൂടി കണ്ടു. പച്ചക്കളറിലുള്ള ടെന്റുകള്‍. അതു കുറേക്കൂടി സൗകര്യമുള്ളതാണെന്ന് തോന്നി. 

അതിനുള്ളില്‍ ബെഡ് ഒക്കെ ഉണ്ട്. ഹെലികോപ്റ്ററുകളുടെ ശബ്ദം കേട്ടു നോക്കിയപ്പോള്‍ ഇടതു വശത്ത് അകലെയായി ഹെലിപ്പാഡും കണ്ടു. 3-4 ഹെലികോപ്റ്ററുകള്‍ ആളുകളെ കയറ്റുകയും ഇറക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വലതു വശത്തായി അതിന്റെ ഓഫീസ് കണ്ടു. നല്ല തിരക്ക്. വെറുതേ ഒന്നു കയറി. റേറ്റ് തിരക്കിയപ്പോള്‍ 3000 രൂപ. പക്ഷേ ബുക്കിങ് തീര്‍ന്നിരിക്കുന്നു. മഞ്ഞുള്ളപ്പോള്‍ ഹെലികോപ്റ്റര്‍ സൗകര്യം ഉണ്ടാവില്ല. ഇവിടെ നിന്നു നോക്കുമ്പോള്‍ അകലെയായി കേദാര്‍നാഥ് ക്ഷേത്രം കാണാം.
 
ആ സ്ഥലം കഴിഞ്ഞ് കുറച്ചു കൂടി മുന്നോട്ട് പോയപ്പോള്‍ ചെക്ക്‌പോസ്റ്റ് കണ്ടു. അവിടെ കാര്‍ഡ് കാണിച്ചു. കടന്നു പോകാന്‍ അനുമതി കിട്ടി. ഇതിപ്പോള്‍ മലയുടെ മുകളിലുള്ള സമതല പ്രദേശമാണ്. ഇരുവശവും പ്രളയത്തില്‍ തകര്‍ന്ന കെട്ടിടങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങള്‍ കാണാം. നടപ്പാത ചെന്നെത്തുന്നത് ഒരു ചെറിയ പാലത്തിലേക്കാണ്. പാലത്തിനു താഴേക്കൂടി നദി ഒഴുകുന്നു. നദി കടന്നു ചെല്ലുന്നത് കേദാര്‍നാഥ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മുമ്പിലേക്കാണ്. കണ്‍മുന്നില്‍ ക്ഷേത്രം വളര്‍ന്ന് വളര്‍ന്നു വലുതായി വരും പോലെ. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പിന്നിലായി മഞ്ഞുമൂടിയ മലനിരകള്‍. ആ കാഴ്ച ഒരനുഭവം തന്നെയാണ്. നമ്മള്‍ ഏതു മത വിശ്വാസിയും ആയിക്കൊള്ളട്ടെ, മനസ്സ് ഒരു പൂ പോലെയാകുന്ന അവസ്ഥ. ആ മലകള്‍ക്കുമപ്പുറം ലോകം അവസാനിക്കുന്നത് പോലെ തോന്നും.

keda

അവിടെ ആ ക്ഷേത്രം മാത്രം തല ഉയര്‍ത്തി നില്‍ക്കുന്നു. സമീപത്തായി തകര്‍ന്നു പോയ കുറേ കെട്ടിടങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങള്‍. 

അധികം തിരക്കില്ല. ആളുകള്‍ വന്നു തുടങ്ങുന്നതേയുള്ളു. അടുത്തു കണ്ട പൈപ്പില്‍ നിന്നും കുറെ വെള്ളമെടുത്ത് മുഖത്തൊഴിച്ചു. തണുത്ത വെള്ളം മുഖത്തു വീണപ്പോള്‍ എന്തൊരു സുഖം. ഇരുവശങ്ങളിലുമായി ബെഞ്ചുകള്‍ നിരത്തിയിട്ടുണ്ട്. അതിലൊന്നില്‍ ഞാനിരുന്നു. നേര്‍ത്ത തണുപ്പുള്ള കാറ്റു മുഖത്ത് തലോടി കടന്നു പോകുമ്പോള്‍ എന്തൊരാശ്വാസം.

ചെരിപ്പുകള്‍ അവിടെ അഴിച്ചു വച്ചു, 5-8 പടികള്‍ കയറി വേണം ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മുറ്റത്തെത്തുവാന്‍. പടികള്‍ കയറി കഴിയുമ്പോള്‍ വലതു വശത്തായി കുറച്ചു സന്യാസിമാര്‍ ഇരിക്കുന്നതുകാണാം. അവര്‍ പുക വലിച്ചു കൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു. എന്റെ കാമറ കണ്ടപ്പോള്‍ അവര്‍ chillum പിടിച്ചുകൊണ്ടു തന്നെ ഫോട്ടോക്ക് പോസ് ചെയ്തു. 

നേരെ മുന്നില്‍ പൂക്കള്‍ കൊണ്ടലങ്കരിച്ച ഒരു കവാടം. അതിന്റെ മധ്യത്തിലായി ഭീമാകാരമായ ഒരു മണി തൂക്കിയിട്ടിരിക്കുന്നു. വശങ്ങളിലായി ചെറിയ കുറെ മണികളും. ഉച്ചത്തില്‍ ഒരു മണിനാദം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ട് ഞാന്‍ അകത്തേക്ക് നടന്നു. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രധാന കവാടത്തില്‍ മെറ്റല്‍ ഡിറ്റക്ടര്‍ പിടിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്.

തോക്കേന്തിയ പട്ടാളക്കാര്‍ കാവല്‍ നില്‍ക്കുന്നു. 2013-ലെ പ്രളയത്തില്‍ ക്ഷേത്രത്തിനു അധികം കേടുപാടുകള്‍ സംഭവിച്ചിരുന്നില്ല. എങ്കിലും അറ്റകുറ്റ പണികള്‍ ഒരു വശത്തായി നടക്കുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉള്‍വശം നേരിയ പ്രകാശമേ ഉള്ളൂ. ഒന്നു പ്രാര്‍ഥിച്ചില്ല, കുറച്ചു നേരം നിശബ്ദനായി അവിടെ നിന്നു. പുറത്തിറങ്ങിയപ്പോള്‍ കോടമഞ്ഞ് മൂടി തുടങ്ങുന്നു. കാഴ്ചകള്‍ കണ്ടു കുറേ നേരം കൂടി അവിടെയൊക്കെ നിന്നു. 

രണ്ടു മണി ആയപ്പോള്‍ ഇനി തിരികെ പോകാമെന്ന് തോന്നി. ഒരു ചായ കുടിച്ചു, 30 രൂപ. തിരിച്ചു നടന്നിറങ്ങാന്‍ വയ്യ. പ്രീപെയ്ഡ് കൗണ്ടര്‍ ലക്ഷ്യമാക്കി നടന്നു. 1100 രൂപ. ചെറിയ കുതിരയില്‍ താഴെ ഗൗരികുണ്ഡ് വരെ. പൈസ അടച്ചു തിരികെയുള്ള യാത്രക്ക് തയാറായി.

ആകാശത്തിന് രൂപമാറ്റങ്ങള്‍ വന്നുതുടങ്ങുന്നു. ചെറിയ ചാറ്റല്‍ മഴ. തിരിച്ചിറങ്ങുമ്പോള്‍ കാര്യങ്ങള്‍ കുറേക്കൂടി കഷ്ടമാണ്. ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് നടന്നു വരുന്ന തീര്‍ത്ഥാടകരും കുതിരയില്‍ വരുന്നവരും തിരിച്ചിറങ്ങുന്നവരുമെല്ലാം കൂടി ചെറിയ വഴിയില്‍ കൂടി.  മഴയ്ക്ക് കനം കൂടി വരുന്നു. ഗൗരികുണ്ഡിലുള്ള കടകളില്‍ വാങ്ങാന്‍ കിട്ടുന്ന, ഉപയോഗിച്ച ശേഷം കളയാവുന്ന മഴക്കോട്ട് ഒരെണ്ണം കുതിരക്കാരന്‍ തന്നു. അതു കൊണ്ടു കാമറ മൂടി. മഴ ആയതുകൊണ്ട് തിരിച്ചുള്ള യാത്രയും കഠിനമായിരുന്നു. ഇറക്കം ഇറങ്ങുമ്പോള്‍ കുതിരപ്പുറത്ത് പിന്നിലേക്ക് ചാഞ്ഞിരിക്കണം. 

keda

കല്ലുകള്‍ പാകിയ വഴിയിലൂടെ കുതിര എന്നെയും വഹിച്ചു കൊണ്ടു നടന്നു നീങ്ങി. കോരിച്ചൊരിയുന്ന മഴയത്തും ആളുകള്‍ നടന്നു വരുന്നത് കാണാം; ഒറ്റക്കും കൂട്ടമായും. മനസില്‍ അവര്‍ക്കു വേണ്ടി പ്രാര്‍ത്ഥിച്ചു, ഈ യാത്ര പൂര്‍ത്തീകരിക്കാന്‍ അവര്‍ക്കു കഴിയണമേ ഈശ്വരാ എന്ന്. അഞ്ചരയായപ്പോള്‍ ഗൗരികുണ്ഡിലെത്തി. മഴ നനഞ്ഞ വസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം മാറ്റി കുറെ നേരം കിടന്നു. മുട്ടിന് നല്ല വേദന, മഴ തോര്‍ന്നിട്ടില്ല, ആളുകള്‍ അപ്പോഴും നടന്നു നീങ്ങുന്നത്  കാണാം. നാളെ രാവിലെ 7 മണിക്കുള്ള ബസിന് ഹരിദ്വാറിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ നിന്ന് ഡല്‍ഹി വഴി തിരികെ തിരുവനന്തപുരം. 

ഇതൊരു അനുഭവമാണ്, ജീവിതത്തില്‍ ഇനി ഒരിക്കല്‍ കൂടി ലഭിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പുപറയാനാകാത്ത ഒരനുഭവം. ഒരു ടൂറിസ്റ്റിന്റെ മനസോടെ അല്ല, മറിച്ച് ഒരു തീര്‍ത്ഥാടക മനസോടെയുള്ള യാത്രയായിരുന്നു. ക്ലേശതകളും പരിമിതികളും താണ്ടിയൊരു യാത്ര. മനസിനും ശരീരത്തിനും ആശ്വാസം പകര്‍ന്ന യാത്ര...

(ജൂണ്‍ 10-ാം തീയതി തിരുവനന്തപുരത്ത് നിന്ന് യാത്ര തുടങ്ങി. ഹരിദ്വാര്‍- ഋഷികേഷ്- കേദാര്‍നാഥ് സന്ദര്‍ശിച്ച് 18-ന് മടങ്ങിയെത്തി.)

  • യാത്രയെ സംബന്ധിച്ച അഭിപ്രായങ്ങള്‍ക്കും സംശയങ്ങള്‍ക്കും വിളിക്കുക +91 9495059161 , Email - sebanthomas@gmail.com